Cẩm thạch tím (phỉ thúy lavender): màu, giá trị, thật giả

Cẩm thạch tím là gì?

Cẩm thạch tím, hay phỉ thúy tím, là phỉ thúy (jadeite) có màu tím tự nhiên. Người Trung Quốc gọi là 紫罗兰 (tử la lan, nghĩa là hoa violet) hoặc 紫翡, dân trong nghề thường gọi tắt là 春 ("xuân"). Trong tiếng Anh, loại này gọi là lavender jadeite. Nó cùng một khoáng vật với cẩm thạch xanh, chỉ khác màu.

Màu tím từ đâu mà có thì đến nay vẫn chưa ngã ngũ. Cách giải thích hay gặp nhất là do vết mangan; một số nghiên cứu lại cho rằng sắt đóng vai trò chính, hoặc cả hai. Với người mua, nguyên nhân không quan trọng bằng kết quả: màu tím là tự nhiên, thường dịu, và mỗi món một khác. Màu tím đứng ở đâu so với các màu phỉ thúy khác, xem các màu phỉ thúy, cẩm thạch.

Nói thật trước khi mua: nhiều cẩm thạch tím có hạt thô hơn và kém trong hơn cẩm thạch xanh loại tốt. Cẩm thạch tím vừa hạt mịn, vừa trong, vừa tím đậm cùng lúc là rất hiếm. Phần lớn cẩm thạch tím trên thị trường có màu nhạt, và không ít món khá đục.

Cẩm thạch tím có những sắc tím nào?

Dân trong nghề phân biệt cẩm thạch tím theo sắc và độ đậm. Các tên dưới đây hay gặp trong tin rao bán tiếng Trung; ranh giới giữa chúng không cố định.

Sắc tím	Tên tiếng Trung	Trông như thế nào	Mức phổ biến
Tím nhạt	淡紫	Một lớp tím mờ trên nền trắng hoặc nền sáng	Phổ biến nhất
Tím hồng	粉紫	Tím dịu, ấm, ngả hồng	Sắc nhạt phổ biến; tím hồng đậm thì ít
Tím xanh	蓝紫	Tím lạnh, ngả xanh lam	Phổ biến
Tím đậm	皇家紫, 茄紫	Tím đậm, sâu; loại tươi, rực thường được gọi là "tím hoàng gia"	Hiếm

Tím đậm chưa chắc đã đẹp. Tím vừa đậm vừa tươi, trong trẻo là được săn đón nhất; tím đậm mà xám hoặc tối thì kém hấp dẫn hơn nhiều.

Màu tím cũng hay đi cùng màu khác:

• Xuân đới thải (春带彩): tím và xanh lá trên cùng một món. "Xuân" (春) là tím, "thải" (彩) là xanh. Đẹp nhất là khi cả hai màu đều rõ trên nền khá trong.
• Phúc lộc thọ (福禄寿): ba màu trên một món, thường là xanh, tím và đỏ hoặc vàng, đặt theo ba biểu tượng may mắn.
• Cẩm thạch trắng tím: nền trắng hoặc không màu, điểm từng mảng hoặc từng vệt tím. Rất hay gặp ở vòng cẩm thạch.

Cẩm thạch tím thế nào thì giá trị cao hơn?

Những yếu tố quyết định giá phỉ thúy nói chung đều áp dụng cho cẩm thạch tím. Điểm khác là với màu tím, các yếu tố này hay "kéo" nhau hơn, vì màu đậm và chất ngọc mịn hiếm khi đi cùng nhau.

Yếu tố	Làm tăng giá trị	Làm giảm giá trị
Độ đậm	Tím rõ ràng	Nhạt đến mức gần như trắng
Độ tươi	Tím trong trẻo, sáng	Tím xám, ngả nâu hoặc xỉn
Độ đều	Cả món đều có màu tím	Chỉ một mảng tím nhỏ trên nền trắng
Độ trong (thủy)	Ánh sáng xuyên tốt, trông mọng nước	Đục, trông khô như phấn
Chất ngọc (chủng)	Hạt mịn, đánh bóng láng	Hạt thô nhìn thấy được, mặt rỗ hoặc sần như vỏ cam
Vết nứt, tạp chất	Sạch	Có nứt, đốm đen, nhiều bông

Ngả hồng hay ngả xanh chủ yếu là chuyện sở thích, mỗi người và mỗi thị trường chuộng một kiểu. Độ đậm và độ tươi quan trọng hơn việc màu tím ngả về phía nào.

Thực tế người mua thường phải đánh đổi: tím đậm hơn nhưng chất thô hơn, hoặc tím nhạt hơn nhưng chủng và thủy tốt hơn. Cách xem chủng và thủy, xem chủng, thủy, sắc của phỉ thúy. Toàn bộ các yếu tố quyết định giá, xem giá phỉ thúy, cẩm thạch do đâu quyết định.

Vì sao cẩm thạch tím trong mỗi bức ảnh một màu?

Tím là màu phỉ thúy chịu ảnh hưởng của ánh sáng nhiều nhất.

• Ánh sáng vàng ấm (đèn vàng, nhiều loại đèn tủ kính) thường làm màu tím trông hồng hơn và đậm hơn.
• Ánh sáng ban ngày hoặc đèn trắng trung tính cho thấy màu thật, thường nhạt hơn hoặc ngả xanh hơn so với dưới đèn vàng.
• Ảnh thường đã được chỉnh. Tăng độ bão hòa, dùng bộ lọc hay chế độ làm đẹp của điện thoại có thể biến tím nhạt thành tím rực.

Vì vậy hãy xem cẩm thạch tím dưới ánh sáng ban ngày, gần cửa sổ nhưng không để nắng chiếu thẳng, và xin người bán ảnh, video chụp trong điều kiện như vậy. Nếu được, hãy đặt hai, ba món cạnh nhau: khác biệt về độ đậm sẽ dễ thấy hơn nhiều.

Cẩm thạch tím tự nhiên có bị phai không? Một số người bán và tài liệu cho biết màu tím nhạt có thể nhạt đi nếu phơi lâu dưới ánh sáng mạnh hoặc nhiệt độ cao. Điều này chưa được nghiên cứu kỹ, và nhiều món đeo lâu năm vẫn không thấy thay đổi, nhưng không cần phải mạo hiểm: tránh để dưới nắng gắt lâu, tránh nguồn nhiệt, khi không đeo thì cất vào ngăn kéo hoặc túi vải. Xem cách bảo quản phỉ thúy, cẩm thạch. Cẩm thạch tím nhuộm lại là chuyện khác: màu có thể phai rõ rệt (xem bên dưới).

Làm sao nhận biết cẩm thạch tím nhuộm?

Phỉ thúy nhuộm màu gọi là loại C, và tím là một trong những màu bị nhuộm nhiều nhất. Phỉ thúy nhạt màu hoặc trắng được nhuộm tím, đôi khi còn tẩy axit và bơm keo trước đó (loại B+C). Xem phỉ thúy loại A, B, C khác nhau thế nào.

Dấu hiệu cẩm thạch tím có thể đã nhuộm:

• Màu đọng thành mạng lưới. Soi đèn pin hoặc kính lúp 10×, màu tím tập trung thành những đường mảnh dọc theo vết nứt và ranh giới hạt, khoảng giữa nhạt hơn.
• Đều quá, rực quá. Màu tím tự nhiên thường dịu và không đều, mép màu chuyển dần. Cả chiếc vòng tím đậm đều tăm tắp mà giá lại mềm là dấu hiệu đáng ngờ.
• Sắc tím lạ. Màu nhuộm có thể hơi ngả đỏ, quá chói hoặc giống màu mực so với tím tự nhiên.
• Phai màu. Màu nhuộm có thể nhạt đi trong vài tháng, nhất là khi gặp ánh sáng, đôi khi phai loang lổ.

Đây chỉ là dấu hiệu, không phải bằng chứng. Có loại thuốc nhuộm rất khó thấy, và màu tím tự nhiên cũng có thể chạy theo những vân nhỏ. Câu trả lời chắc chắn là giấy kiểm định: với cẩm thạch tím tự nhiên, phần kết luận phải ghi phỉ thúy (jadeite), tự nhiên hoặc loại A, không nhắc đến nhuộm hay xử lý. Những chữ như "nhuộm màu" (dyed), "đã xử lý" (treated) hoặc "B+C" nghĩa là màu không tự nhiên. Xem cách kiểm tra giấy kiểm định phỉ thúy.

"Ngọc tím Thổ Nhĩ Kỳ", "ngọc tím châu Phi" có phải cẩm thạch không?

Không nhất thiết, nên đừng mặc định là phải. Nhiều vật liệu khác có thể trông giống cẩm thạch tím:

Vật liệu	Trông như thế nào	Cần để ý gì
Quartzite nhuộm	Tím đều, khá trong	Thuốc nhuộm đọng dọc theo hạt và vết nứt; cầm nhẹ tay hơn phỉ thúy
Chalcedony tím	Mịn, bóng như sáp, tím rất đều	Hoàn toàn không thấy hạt; thường đã nhuộm
Thạch anh tím và thạch anh màu tím khác	Tím từ trong suốt đến hơi đục, bóng như thủy tinh	Thường trong hơn và giống pha lê hơn phỉ thúy
Thủy tinh	Màu đều, bóng như kính	Bọt khí tròn, vân xoáy

Những tên như "ngọc tím Thổ Nhĩ Kỳ" hay "ngọc tím châu Phi" là tên thương mại. Chúng không cho biết viên đá là khoáng vật gì, và không phải phỉ thúy Miến Điện trừ khi giấy kiểm định ghi rõ là jadeite. Hãy yêu cầu người bán ghi rõ vật liệu bằng văn bản. Thêm về hàng giả, xem cẩm thạch giả: phân biệt phỉ thúy với thủy tinh, mã não.

Cẩm thạch tím có ý nghĩa gì? Hợp mệnh gì?

Trong quảng bá trang sức hiện đại của Trung Quốc, màu tím gắn với sự duyên dáng, lãng mạn và dịu dàng, và là món quà được ưa chuộng để tặng phụ nữ. Ở Thái Lan, tím là màu truyền thống của người sinh vào thứ Bảy. Còn ở Việt Nam, nhiều người hỏi cẩm thạch tím hợp mệnh gì; câu trả lời khác nhau tùy nguồn, nên đừng coi đó là quy tắc cố định. Đây là tín ngưỡng dân gian và ý nghĩa riêng của mỗi người, không phải công dụng của viên đá.

Mua cẩm thạch tím online thế nào cho chắc?

1. Xin ảnh và video dưới ánh sáng ban ngày, không bộ lọc, chụp nhiều góc.
2. Xin ảnh soi đèn pin để thấy màu nằm ở đâu và món đồ trong đến mức nào.
3. Yêu cầu giấy kiểm định ghi phỉ thúy (jadeite), tự nhiên hoặc loại A, rồi tra cứu online.
4. So sánh sắc tím giữa nhiều món trong cùng điều kiện ánh sáng trước khi quyết định thế nào là "đậm".
5. Kiểm tra kích cỡ. Mua vòng cẩm thạch thì đo tay trước, xem cách chọn ni vòng cẩm thạch.
6. Kỳ vọng thực tế. Tím nhạt, chất hơi thô là bình thường. Tím đậm mà trong thì hiếm, và giá cũng tương xứng.

Trên JadeiteHub, ảnh sản phẩm do người bán tự chụp, một số có kèm video. Mọi món đã bán đều được đối chiếu với giấy kiểm định trước khi gửi đi; nếu không đúng như mô tả, bạn được hoàn tiền toàn bộ.