Cẩm thạch bị nứt hay vân? Bông trong phỉ thúy là gì

Vết nứt và vân trong cẩm thạch khác nhau thế nào?

Vết nứt (裂) là chỗ đá bị tách hở; vân đá (石纹) là vết nứt cũ hoặc đường sinh trưởng đã liền lại ngay khi đá hình thành, nên khép kín và không làm món phỉ thúy yếu đi như vết nứt. Gần như mọi món cẩm thạch tự nhiên đều có chút vân, bông hoặc đốm nhỏ. Vết nứt thì hiếm hơn nhiều ở hàng tốt, và ảnh hưởng nặng hơn nhiều.

Phỉ thúy hình thành sâu dưới lòng đất, dưới nhiệt độ và áp suất cao, và khối đá bị ép, bị vỡ nhiều lần. Những vết vỡ có từ sớm thường được khoáng chất mới lấp đầy và gắn kín lại: đó là vân đá. Những vết vỡ xuất hiện muộn, khi khai thác, khi cắt hoặc do va đập, vẫn còn hở: đó là vết nứt. Vì vậy, dù trông đều là "một đường bên trong ngọc", giới buôn ngọc đối xử với chúng rất khác nhau.

Dân trong nghề có cả một bộ từ để gọi các đặc điểm này. Những từ chính:

Từ trong nghề	Nghĩa	Trông thế nào	Dân buôn đánh giá ra sao
Nứt (裂)	Vết tách hở	Đường chặn ánh sáng; nghiêng ở một góc thường thấy một mặt sáng như gương	Lỗi nặng nhất, nhất là với vòng
绺 (từ cũ)	Thường chỉ vết nứt nhỏ, đôi khi chỉ vết đã liền	Đường ngắn, hay ở gần bề mặt	Hỏi rõ người bán muốn nói loại nào
Vân đá (石纹)	Đường đã liền bên trong đá	Đường mờ hơi trắng hoặc hơi sẫm; ánh sáng đi qua được	Bình thường ở phỉ thúy tự nhiên; giá trị tùy độ rõ
Vân nước (水线)	Đường sinh trưởng trong hơn phần đá xung quanh	Vệt mảnh, trong như thủy tinh, hay thành vài đường song song	Hay gặp ở hàng băng (冰种); không phải vết nứt
Bông (棉)	Đốm, mảng trắng đục	Chấm như tuyết, sợi, hoặc đám mây trắng	Tự nhiên; tùy lượng và vị trí
Hoa đá (石花)	Cụm trắng nhỏ, dày	Nút trắng li ti, có khi như bông hoa nhỏ	Nhiều người coi là một kiểu bông thô
Đốm đen (黑点)	Hạt khoáng màu tối	Chấm đen hoặc xanh đen	Tự nhiên; tùy kích thước và vị trí
Mảng tối (癣)	Mảng hoặc vệt lớn màu xám đen, đen, xanh đen	Vệt loang hoặc dải, đôi khi nằm sát màu xanh	Xét từng món

Không phải ai trong nghề cũng dùng các từ này giống hệt nhau, nhất là "hoa đá". Khi người bán dùng một từ, hãy nhờ họ chỉ rõ chỗ đó trên ảnh.

Làm sao phân biệt vết nứt với vân đá?

Người trong nghề xem ba thứ: ánh sáng đi thế nào, bề mặt ra sao, và nghiêng ở các góc thì thấy gì.

Cách xem	Vết nứt (裂)	Vân đá (石纹)
Soi đèn pin xuyên qua	Ánh sáng dừng ở đường đó, một bên tối hẳn (giới buôn gọi là 断光, "đứt sáng")	Ánh sáng đi tiếp qua đường đó
Nghiêng món đồ	Ở một góc nào đó lóe lên một mặt phẳng sáng như gương bên trong	Nghiêng góc nào cũng không lóe; vẫn chỉ là một đường mờ
Lướt móng tay	Vướng nếu vết nứt chạm bề mặt	Không vướng
Nhìn ánh phản chiếu trên mặt bóng	Vết nứt bề mặt cắt đứt vệt phản chiếu của đèn	Vệt phản chiếu chạy trơn qua
Hướng	Hay cắt ngang thớ hoặc cắt ngang màu	Hay chạy theo một hướng trong đá, hoặc theo mép màu
Màu	Vết nứt hở lâu năm đôi khi ngả nâu, vàng bên trong	Thường hơi trắng hoặc hơi sẫm hơn xung quanh

Dấu hiệu hữu ích nhất là "đứt sáng". Áp đèn pin ánh sáng trắng nhỏ vào đá và di chuyển chậm dọc theo đường đó. Nếu phía bên kia đường bỗng tối hẳn, hoặc ánh sáng như dừng lại ở đó như gặp bức tường, đó là vết nứt. Nếu ánh sáng chỉ nhạt dần đều khi ra xa đèn, đó là vân đá.

Riêng với vòng: một đường vân đá đậm chạy ngang qua bản vòng mảnh vẫn là chỗ yếu hơn phần ngọc sạch. Người trong nghề không thống nhất nó quan trọng đến đâu. Phần lớn vẫn đeo vòng có vân mờ mà không lo, nhưng cẩn thận hơn với vân sâu, rất rõ.

Nứt trong và nứt ngoài khác nhau thế nào?

• Nứt ngoài (外裂): chạm tới bề mặt. Móng tay thường vướng, và nó cắt đứt vệt phản chiếu của đèn trên mặt bóng. Bụi, dầu da và thuốc nhuộm cũ có thể đọng vào, nên vết nứt ngoài lâu năm có thể ngả nâu.
• Nứt trong (内裂): nằm bên trong. Móng tay không cảm nhận được. Chỉ thấy khi soi đèn, thường là một mặt sáng lóe lên khi nghiêng, hoặc chỗ ánh sáng bị dừng lại.

Đừng nghĩ nứt trong là an toàn vì sờ không thấy. Nó vẫn là vết tách hở, và một cú va hay thay đổi nhiệt độ đột ngột có thể làm nó lan ra bề mặt. Với vòng, nứt trong chạy ngang bản vòng được xem gần như nghiêm trọng bằng nứt ngoài.

Vết nứt được bơm keo hoặc nhựa để che đi là một kiểu xử lý và phải được nói rõ. Keo làm "đứt sáng" và mặt lóe khó thấy hơn, nhưng không làm đá chắc lại. Xem cách nhận biết phỉ thúy loại B.

Bông trong cẩm thạch là gì?

Bông (棉) là phần trắng đục như mây bên trong phỉ thúy: những cụm tinh thể li ti làm tán xạ ánh sáng thay vì cho nó đi qua. Đó là một phần của đá, không phải hư hại, và gần như mọi món cẩm thạch tự nhiên đều có một ít. Giới buôn phân theo hình dạng:

Loại	Trông thế nào	Ảnh hưởng
Bông tuyết (雪花棉)	Chấm trắng nhỏ, rải rác	Ở hàng băng trong, trông như tuyết rơi và có người thích
Bông sợi (棉絮)	Sợi mảnh hoặc lớp mỏng như voan	Làm độ trong giảm nhẹ
Bông cụm (团棉)	Một đám trắng dày, tròn	Rất dễ thấy; cắt ngang vùng trong
"Não đá" (石脑)	Cục trắng khô, đục hẳn	Nặng nhất; trông như có một viên đá khác bên trong
Hoa đá (石花)	Nút trắng nhỏ, trông cứng	Soi đèn thấy rõ; thường bị tính là lỗi

Bông không phải lúc nào cũng xấu. Ở phỉ thúy băng, trong, bông tuyết mịn thường được xem là một phần vẻ đẹp, và thợ chạm đôi khi dùng một đám bông làm mây, sóng hay tuyết trong mẫu chạm. Thứ làm giảm giá là bông dày, khô đục, hoặc nằm ngay giữa mặt chính. Về độ trong, xem chủng, thủy, sắc của phỉ thúy.

Đốm đen và mảng tối (癣) là gì?

Đốm đen (黑点) là những hạt khoáng màu tối nhỏ bên trong phỉ thúy. 癣 là từ trong nghề chỉ những mảng hoặc vệt tối lớn hơn, màu xám, đen hoặc xanh rất đậm. Một số người buôn có câu "xanh đi theo đen" (绿随黑走), vì mảng tối đôi khi nằm sát màu xanh. Hãy coi đó là kinh nghiệm truyền miệng, không phải quy luật.

Cả hai đều không thể loại bỏ nếu không mài, cắt bớt đá, nên câu hỏi duy nhất là chúng nằm ở đâu và lớn cỡ nào.

Mỗi loại lỗi làm giảm giá trị đến đâu?

Lỗi	Vòng	Mặt nhẫn, nhẫn, hoa tai	Mặt dây chạm khắc
Nứt xuyên hoặc ngang bản vòng	Nặng nhất: vấn đề an toàn, vòng có thể gãy	Nặng	Nặng, trừ khi đã chạm bỏ đi
Nứt trong	Nặng	Nặng nếu ở mặt chính	Tùy vị trí
Vân đá mờ	Ảnh hưởng nhỏ	Dễ thấy trên đá trong; vừa phải	Nhỏ; thường giấu trong nét chạm
Vân đá đậm	Vừa đến nặng	Vừa đến nặng	Vừa
Bông tuyết mịn	Nhỏ; có thể là nét đẹp	Nhỏ	Nhỏ
Bông cụm hoặc "não đá"	Vừa, nặng hơn nếu ở mặt ngoài	Nặng nếu ở chính giữa	Vừa; thợ chạm hay tận dụng
Đốm đen nhỏ	Nhỏ nếu ở mặt trong hoặc phía khuất	Nặng nếu ở giữa mặt vòm	Nhỏ đến vừa

Nguyên tắc chung là vị trí. Cùng một đốm, nằm giữa mặt nhẫn, giữa khấu bình an (平安扣) hay mặt ngoài của vòng thì mất giá hơn nhiều so với ở mặt sau hay phía trong vòng.

Món trơn (vòng, mặt nhẫn, khấu bình an, chuỗi hạt trơn) cần nguyên liệu sạch, vì lỗi không có chỗ giấu. Đồ chạm khắc thì khác. Giới buôn có câu 无绺不作花, "không có vết nứt thì không chạm hoa": đá có lỗi thường được đem chạm, và mẫu chạm được bố trí để cắt bỏ hoặc che vết nứt. Điều này không sao nếu được nói thật, nhưng cũng là lý do nên soi kỹ các rãnh sâu của món chạm. Lỗi chiếm bao nhiêu trong giá, xem giá phỉ thúy, cẩm thạch do đâu quyết định.

Tự kiểm tra từng bước thế nào?

Bạn cần một đèn pin nhỏ ánh sáng trắng (đèn soi ngọc hoặc đèn điện thoại), một khăn sạch khô và một căn phòng hơi tối.

1. Lau sạch và lau khô. Nước và dầu lấp vào vết nứt bề mặt, làm nó gần như biến mất. Đừng bao giờ đánh giá đá khi đang ướt.
2. Xem ánh phản chiếu trước. Để món đồ dưới một ngọn đèn và nghiêng sao cho vệt phản chiếu của đèn chạy qua bề mặt. Vết nứt bề mặt làm vệt sáng bị đứt hoặc gãy khúc.
3. Sau đó soi xuyên. Áp đèn pin vào đá. Với vòng, soi từ phía trong và xoay vòng thật chậm một vòng trọn, để mọi đoạn của bản vòng đều đi qua ánh đèn.
4. Lần theo mọi đường bạn thấy. Di đèn dọc theo nó. Ánh sáng dừng ở đường đó (nứt) hay đi tiếp qua (vân đá)?
5. Nghiêng món đồ trước ánh đèn ở nhiều góc. Một mặt phẳng sáng lóe lên bên trong là mặt nứt.
6. Lướt móng tay nhẹ ngang qua từng đường, ở cả mặt trong và mặt ngoài vòng.
7. Ghi lại vị trí bông và đốm: giữa mặt chính, cạnh, mặt sau hay phía trong vòng.
8. Hỏi bằng văn bản. "Có vết nứt nào không, cả nứt trong lẫn nứt ngoài? Vân đá nằm ở đâu?" Xin một video soi đèn pin quanh trọn cả vòng.

Còn cách gõ nghe tiếng thì sao? Có người gõ vòng bằng một chiếc vòng khác hoặc đồng xu rồi nghe: tiếng trong là ngọc nguyên, tiếng đục là có nứt. Cách này không đáng tin. Âm thanh phụ thuộc vào hình dạng, độ dày, cách cầm và vật dùng để gõ, và vòng tốt nhưng nhiều bông cũng có thể kêu đục. Gõ ngọc vào ngọc còn có thể làm mẻ hoặc nứt. Đừng dựa vào nó, và đừng gõ đồ không phải của mình.

Người bán hay che lỗi bằng cách nào?

Phần lớn người bán trung thực, nhưng những chiêu sau đủ phổ biến để bạn nên biết:

• Đèn mạnh chiếu từ một phía hoặc chỉ từ phía trước, để ánh sáng không bao giờ đi ngang qua vết nứt.
• Bề mặt ướt hoặc thoa dầu trong ảnh và video, lấp và che vết nứt bề mặt.
• Chọn góc: vết nứt hoặc đốm luôn nằm ở phía khuất máy ảnh, hoặc dưới ngón tay.
• Ảnh cận cắt khúc và bộ lọc chỉ cho thấy phần đẹp nhất.
• Vàng che lỗi: ổ chấu, đoạn bọc vàng đặt đúng lên vết nứt hoặc đốm tối. Bọc vàng có thể là thiết kế, nhưng hãy hỏi bên dưới là gì. Xem vòng cẩm thạch bọc vàng.
• Lời nói: "chỉ là vân đá thôi", "vân không tính là nứt" (纹不算裂), "ngọc tự nhiên cái nào chẳng có vân", "không vân không nứt" (无纹无裂) cho một món chưa từng được soi đèn cho bạn xem.

Một phần trong đó là đúng: vân đá thật sự không phải vết nứt, và cẩm thạch tự nhiên thật sự có vân. Người bán trung thực sẽ nói cho bạn biết cả vân lẫn nứt nằm ở đâu, và soi đèn cho bạn xem.

Giấy kiểm định có ghi vết nứt không?

Thường là không. Giấy kiểm định phỉ thúy cho biết vật liệu là gì và có bị xử lý không. Nó thường không mô tả vết nứt, vân, bông hay đốm, và ảnh trên giấy thường chụp dưới ánh sáng che mất các chi tiết này. Vì vậy một tờ giấy "phỉ thúy" sạch nghĩa là ngọc tự nhiên chưa xử lý, không có nghĩa là "không nứt".

Dù vậy vẫn nên đọc kỹ: nếu phần ghi chú nhắc đến bơm keo hay xử lý, điều đó rất quan trọng. Và kiểm tra giấy có đúng là của món này không: xem cách kiểm tra giấy kiểm định phỉ thúy. Nếu chiếc vòng của bạn đã bị nứt, xem vòng phỉ thúy, cẩm thạch bị nứt, vỡ phải làm sao.

Mua trên JadeiteHub

Trên JadeiteHub, người bán đăng ảnh thật của món hàng, một số có kèm video, và bạn có thể nhờ người bán soi đèn cho xem các đường vân trước khi mua, để phần mô tả ghi rõ chúng. Mọi món đã bán đều được đối chiếu với giấy kiểm định trước khi gửi đi, và nếu không đúng như mô tả, bạn được hoàn tiền toàn bộ.