Cẩm thạch đỏ là gì? Phỉ thúy đỏ, vàng: thật hay nung

Cẩm thạch đỏ là gì?

Cẩm thạch đỏ là phỉ thúy có màu từ cam đỏ đến đỏ đậm, do oxit sắt thấm vào giữa các hạt ở lớp ngoài sát vỏ khối đá. Tiếng Trung gọi là hồng phỉ (红翡). Cẩm thạch vàng, hay hoàng phỉ (黄翡), có cùng nguồn gốc nhưng mang sắc vàng, vàng mật ong hoặc vàng nâu. Cả hai đều là phỉ thúy thật, cùng khoáng vật với cẩm thạch xanh; chỉ khác chất tạo màu.

Bạn có thể gặp trên mạng tên "cẩm thạch huyết" hay "huyết ngọc". Đây không phải tên dùng trong giấy kiểm định, và có người dùng nó cho các loại đá đỏ khác như jasper đỏ hay bloodstone. Vì vậy, đừng dựa vào tên gọi: hãy xem giấy kiểm định ghi vật liệu là gì.

Bản thân chữ "phỉ thúy" (翡翠) đã gắn với màu sắc. Ban đầu đó là tên loài chim trả (bói cá): sách chữ Hán cổ "Thuyết văn giải tự" giải thích 翡 (phỉ) là chim lông đỏ, 翠 (thúy) là chim lông xanh. Khi ngọc từ Miến Điện vào Trung Quốc, giới buôn mượn tên này. Vì thế trong nghề, "phỉ" vẫn chỉ màu đỏ, vàng, còn "thúy" chỉ màu xanh.

Những tên màu hay gặp trong nghề:

Tên gọi	Chữ Hán	Trông thế nào
Cẩm thạch đỏ (hồng phỉ)	红翡	Cam đỏ đến đỏ thắm
Cẩm thạch vàng (hoàng phỉ)	黄翡	Vàng chanh đến vàng óng
Vàng mật ong	蜜黄	Vàng cam ấm, trong, như mật ong
Đỏ nâu, nâu	棕红 / 褐色	Đỏ hoặc vàng lẫn nâu; loại phổ biến nhất
Vàng pha xanh	黄加绿	Vàng và xanh trên cùng một món
Phúc lộc thọ	福禄寿	Ba màu trên một món: thường xanh, tím và đỏ hoặc vàng

Tím và xanh trên cùng một món gọi là xuân đới thải (春带彩); thêm đỏ hoặc vàng thì thành phúc lộc thọ, theo tên ba vị thần Phúc, Lộc, Thọ. Các màu khác xem các màu phỉ thúy.

Màu đỏ và vàng của phỉ thúy từ đâu mà có?

Cẩm thạch xanh có màu chủ yếu nhờ crom nằm sẵn trong tinh thể khi đá hình thành, gọi là màu nguyên sinh. Đỏ và vàng thì khác: đó là màu thứ sinh, có về sau.

Khối phỉ thúy thô nằm rất lâu dưới lòng sông và trong lớp sỏi phong hóa. Nước mang sắt thấm theo ranh giới giữa các hạt ở lớp ngoài và để lại oxit sắt. Sắt hydroxit màu vàng nâu cho màu vàng, nâu; oxit sắt đỏ (hematit) cho màu đỏ. Nói chung, sắt càng bị oxy hóa và mất nước triệt để thì màu càng đỏ.

Điều này dẫn đến ba hệ quả thực tế:

• Màu nằm sát vỏ. Dưới lớp vỏ thô thường có một dải phong hóa mỏng mà nghề gọi là lớp "sương" (雾). Đỏ và vàng thường nằm ở vỏ và lớp sương này, ít khi vào sâu bên trong. Sương đỏ, sương vàng là phần thợ chạm rất quý.
• Lớp màu mỏng, nên khối đỏ lớn và sạch rất hiếm. Một chiếc vòng cẩm thạch dày đỏ tươi đều cả vòng cần rất nhiều nguyên liệu có màu. Vì vậy nhiều món phỉ thúy đỏ là món nhỏ: mặt cabochon, hạt, mặt dây nhỏ.
• Nhiều món được chạm giữ lại vỏ. Thợ chạm thiết kế quanh phần vỏ đỏ, vỏ vàng, ví dụ con dơi, con cá, quả hồng màu đỏ trên nền trắng hoặc xanh. Tiếng Trung gọi là xảo sắc (俏色), tận dụng màu khéo léo. Món chạm bám theo màu vỏ tự nhiên là dấu hiệu tốt: màu nằm đúng chỗ tự nhiên đặt nó.

Vì màu lấp vào giữa các hạt nên nó cũng đi theo chất ngọc. Nền mịn, chặt giữ màu trong và tươi; nền thô thường cho màu tối, đục.

Cẩm thạch đỏ, vàng thế nào là đẹp?

Dân trong nghề xem cẩm thạch đỏ, vàng giống như xem màu xanh: màu trước, rồi đến chất và độ trong, sau đó là vết nứt và kích thước. Về chất và độ trong, xem chủng, thủy, sắc của phỉ thúy.

Hạng	Tên trong nghề	Trông thế nào	Mức độ thường gặp
Đỏ đẹp nhất	Đỏ mào gà (鸡冠红)	Đỏ tươi, thuần, trong, nền mịn	Hiếm
Đỏ tốt	Đỏ chính, đỏ cam (正红 / 橙红)	Đỏ đến cam đỏ, khá tươi, bán trong	Ít gặp
Đỏ thường	Đỏ nâu (棕红 / 褐红)	Đỏ lẫn nâu, tối, phần lớn đục	Phổ biến
Vàng đẹp nhất	Vàng mỡ gà (鸡油黄)	Vàng ấm, đậm, tươi, trong, nền mịn	Hiếm
Vàng tốt	Vàng mật ong (蜜黄)	Sắc mật ong đến hổ phách, trong	Ít gặp
Vàng thường	Vàng nâu (黄褐 / 栗黄)	Vàng lẫn nâu hoặc xám, đục	Phổ biến

Thứ tự dân trong nghề xem:

1. Sắc màu. Càng ít nâu, ít xám càng tốt. Đỏ ngả về đỏ thuần được quý hơn đỏ ngả nâu.
2. Độ tươi. Màu sống động hơn màu tối, đục. Tiếng Trung gọi màu tươi là "dương" (阳), màu tối bí là "muộn" (闷).
3. Độ trong. Đỏ, vàng trong trên nền băng hoặc nền mịn là hiếm nhất. Phần lớn cẩm thạch đỏ là đục.
4. Độ đều và lượng màu. Màu phủ cả món hiếm hơn một mảng; nhưng trên món chạm, một mảng đặt đúng chỗ lại chính là điểm nhấn.
5. Vết nứt. Vì màu nằm ở lớp ngoài phong hóa, vùng đỏ, vàng thường có nhiều vết nứt nhỏ hơn. Hãy xem kỹ.

Các tên trong bảng không được dùng thống nhất. "Vàng mỡ gà" của người này có khi chỉ là vàng nâu bình thường với người khác. Hãy xem đá, đừng xem tên.

Cẩm thạch đỏ nung màu có còn là "loại A"?

Phần lớn dân trong nghề không chấp nhận cẩm thạch đỏ nung màu: nó không được coi là phỉ thúy đỏ tự nhiên, và giá trị thấp hơn rất nhiều so với đỏ tự nhiên.

Nung màu (tiếng Trung: 烤色, "nướng màu", hay 加热处理, xử lý nhiệt) là làm nóng phỉ thúy vàng hoặc nâu để sắt bên trong chuyển sang đỏ; trong tự nhiên, thay đổi này phải rất lâu mới xảy ra. Đây là cách làm có từ lâu và khá phổ biến, nên khi mua cẩm thạch đỏ gần như lúc nào cũng gặp câu hỏi này.

Vài điều phụ nhưng vẫn nên biết:

• Cấu trúc không bị phá và không thêm gì vào đá. Nung không dùng axit, keo hay thuốc nhuộm, nên món nung không phải loại B hay loại C.
• Giấy kiểm định có thể không ghi. Tiêu chuẩn quốc gia Trung Quốc thường xếp việc nung phỉ thúy vào nhóm "tối ưu hóa" (优化), giấy kiểm định không bắt buộc ghi. Một số phòng kiểm định ở nơi khác ghi chú việc nung khi phát hiện được.
• Không phải lúc nào cũng phát hiện được đá đã bị nung, kể cả trong phòng kiểm định.

Vì vậy, chữ "loại A" trên giấy kiểm định cho biết món đó không bị tẩy, bơm keo hay nhuộm, nhưng không phải lúc nào cũng cho biết màu đỏ có bị nung hay không. Hãy yêu cầu người bán ghi bằng văn bản rằng màu là tự nhiên, không qua nung. Loại A, B, C khác nhau thế nào, xem phỉ thúy loại A, B, C.

Nhuộm màu là chuyện khác. Ở đâu nhuộm cũng là xử lý: món đó là loại C (thường là B+C nếu đã tẩy và bơm keo), và giấy kiểm định đúng chuẩn sẽ ghi rõ.

Phân biệt đỏ tự nhiên, nung màu và nhuộm thế nào?

Không cách thử tại nhà nào chứng minh được điều gì ở đây. Dưới đây là những dấu hiệu dân trong nghề dùng để quyết định có nên hỏi thêm hay không:

	Đỏ tự nhiên	Đỏ nung (dáng vẻ thường gặp)	Đỏ nhuộm (loại C)
Sắc màu	Có biến đổi: đỏ xen cam, vàng	Thường cam đỏ đến đỏ gạch, một tông	Thường quá tươi hoặc quá đều
Độ trong	Chỗ nền mịn có thể trong	Hay trông khô, tối, kém trong	Tùy; thường mặt bóng mà màu phẳng lì
Màu nằm ở đâu	Nhạt dần, thường từ phía vỏ vào trong	Đều khắp bề mặt, không theo vị trí vỏ	Đọng trong vết nứt, ranh giới hạt, lỗ khoan
Dưới kính lúp	Màu nằm giữa các hạt, không thành mạng	Có thể thấy vết nứt nhỏ trông khô	Màu thành mạng lưới mảnh theo vết nứt, giữa nhạt hơn
Kết quả kiểm định	Phỉ thúy, loại A	Thường vẫn ghi loại A; đôi khi ghi chú đã nung. Trong nghề bị đánh giá thấp hơn nhiều so với đỏ tự nhiên	Đã xử lý (nhuộm): loại C hoặc B+C

Cách xem:

1. Xem dưới ánh sáng tự nhiên trước. Xem màu cạnh cửa sổ, không xem dưới đèn vàng ấm của quầy hàng. Đèn ấm làm đỏ nâu, vàng nâu trông đậm và đẹp hơn thực tế.
2. Nhìn ánh sáng phản chiếu, rồi mới soi đèn. Dưới ánh sáng phản chiếu, đánh giá sắc màu. Sau đó soi đèn pin trắng nhỏ từ phía sau hoặc bên cạnh. Đỏ tự nhiên khi ánh sáng xuyên qua thường hiện cam đỏ dịu; màu nhuộm hay hiện thành sợi, thành mạng.
3. Lần theo màu về phía vỏ. Với món chạm hay vòng cẩm thạch, hãy hỏi vỏ ban đầu nằm phía nào. Đỏ tự nhiên thường nằm ở một phía, phía ngoài. Màu đỏ đều khắp một món dày thì nên hỏi lại.
4. Dùng kính lúp 10× xem vết nứt, mép và lỗ khoan. Màu đậm hơn trong vết nứt hay quanh lỗ khoan là dấu hiệu nhuộm điển hình.
5. Xem bề mặt. Hàng nung thường trông khô, hơi như phấn, kém bóng so với chất ngọc của nó.

Những loại đá nào hay bị bán là cẩm thạch đỏ, vàng?

Không phải "ngọc đỏ" nào cũng là phỉ thúy. Các loại hay gặp:

Vật liệu	Hay bị gọi là	Dấu hiệu
Carnelian, mã não đỏ (kể cả nam hồng, 南红)	"Ngọc đỏ"	Rất đều, bóng sáp đến bóng kính, không thấy hạt; nhẹ hơn
Quartzite nhuộm	"Ngọc đỏ", "ngọc Malaysia"	Màu tươi, thành mạng theo hạt
Jasper đỏ	"Ngọc đỏ", có khi "huyết ngọc"	Đỏ gạch đục hoàn toàn, thường có vân
Nephrite vàng	Hoàng ngọc (黄玉)	Bóng dầu, mịn và đều hơn phỉ thúy vàng
Calcite màu mật ong, thủy tinh, nhựa	"Ngọc mật ong", "ngọc vàng"	Calcite mềm, nhựa nhẹ, thủy tinh có bọt khí

Thêm một lưu ý: chữ 黄玉 (hoàng ngọc) trong khoáng vật học là topaz, còn trong nghề ngọc thường chỉ nephrite vàng; cả hai đều không phải phỉ thúy vàng. Xem thêm cẩm thạch giả và cách phân biệt.

Lỗi thường gặp và cách người bán nói tránh

• Chỉ nói "màu tự nhiên" mà không có giấy kiểm định. Hãy xin giấy và đọc phần ghi về xử lý.
• Gọi đá nâu là "đỏ huyết", "đỏ đế vương", "vàng mỡ gà". Đó là từ bán hàng, không phải hạng.
• Chuỗi hạt "cẩm thạch đỏ loại A" giá rẻ, hạt nào cũng đỏ tươi đều. Đỏ tươi, trong và đều vốn hiếm; cả chuỗi như vậy với giá rẻ là khó tin.
• Chỉ xem ảnh chụp dưới đèn vàng. Hãy xin ảnh ánh sáng tự nhiên, ảnh soi đèn, và video nếu người bán có.
• Bỏ qua vết nứt ở vùng đỏ. Vùng đỏ, vàng thường có nhiều vết nứt nhỏ hơn.

Khi mua, hãy xin giấy kiểm định của phòng kiểm định uy tín và tra cứu trực tuyến; xem cách kiểm tra giấy kiểm định phỉ thúy.

Cẩm thạch đỏ, vàng có ý nghĩa gì, hợp mệnh gì?

Đây là quan niệm truyền thống, không phải lời hứa về tác dụng nào.

• Việt Nam. Màu đỏ tượng trưng cho may mắn, như sắc đỏ ngày Tết. Theo ngũ hành, cẩm thạch đỏ thường được nói là hợp mệnh Hỏa và mệnh Thổ; cẩm thạch vàng hợp mệnh Thổ và mệnh Kim.
• Trung Quốc. Đỏ là màu của may mắn và hỷ sự, dùng trong đám cưới, ngày Tết. Món chạm phỉ thúy đỏ hay được gắn với câu "hồng vận đương đầu" (鸿运当头, vận may lớn đang tới), vì chữ 鸿 (hồng, chim hồng) đọc giống 红 (hồng, màu đỏ). Màu vàng từng là màu của hoàng đế và gợi đến vàng bạc, nên phỉ thúy vàng thường gắn với tài lộc.
• Thái Lan. Theo màu của các ngày trong tuần, đỏ là màu Chủ nhật và vàng là màu thứ Hai, nên có người chọn cẩm thạch đỏ hoặc vàng hợp ngày sinh.
• Ba màu. Món phúc lộc thọ có xanh, tím và đỏ hoặc vàng, được xem là gom đủ phúc, lộc, thọ, nên rất được chuộng để làm quà.

Xem thêm ý nghĩa và quan niệm về phỉ thúy.

Trên JadeiteHub, sản phẩm dùng ảnh thật do người bán chụp, một số có kèm video. Mọi món đã bán đều được đối chiếu với giấy kiểm định trước khi gửi đi, vận chuyển có bảo hiểm, và được hoàn tiền toàn bộ nếu không đúng như mô tả.