งานแกะหยกพม่าดูยังไง? แกะมือกับแกะเครื่องต่างกันอย่างไร

งานฝีมือ (做工) ของหยกพม่าคืออะไร?

งานฝีมือ หรือที่คนในวงการจีนเรียกว่า 做工 หรือสั้นๆ ว่า 工 คือคุณภาพของทุกอย่างที่ช่างทำกับหินหลังจากตัดแล้ว ได้แก่ การออกแบบ การแกะสลัก การขัดเงา สัดส่วนและความหนา และการเก็บงานหูห้อยกับรูร้อย พ่อค้าหยกดูเนื้อหยกก่อน แล้วดูงานฝีมือเป็นอย่างที่สอง

ช่างแกะหยกจีนมีคำพูดที่ได้ยินกันบ่อยว่า 三分料，七分工 "เนื้อสามส่วน ฝีมือเจ็ดส่วน" คำนี้มาจากธรรมเนียมการแกะหยกโดยรวม ที่หินธรรมดาก้อนหนึ่งกลายเป็นของล้ำค่าได้ด้วยมือช่าง แต่พ่อค้าหยกพม่าหลายคนพูดกลับกันว่า สำหรับเจไดต์ เนื้อหยกสำคัญกว่า เพราะงานแกะสวยแค่ไหนก็ช่วยหยกเนื้อแย่ไม่ได้ ทั้งสองมุมมองถูกบางส่วน เนื้อหยกกำหนดว่าชิ้นหนึ่งมีค่าได้สูงสุดแค่ไหน ส่วนงานฝีมือกำหนดว่าคุณจะได้เห็นคุณค่านั้นมากเท่าไร ฝีมือดีทำให้สีและความใสออกมาสวยที่สุด ฝีมือแย่ทำให้หยกเนื้อดีเสียของ

บทความนี้พูดถึงคุณภาพของงานฝีมือ คือแยกงานแกะดีกับงานแกะแย่ จำงานแกะเครื่องให้ได้ และรู้ว่าลายแกะซ่อนอะไรได้บ้าง ส่วนความหมายของแต่ละลาย อ่านได้ที่ ความหมายจี้หยกพม่า

งานฝีมือหยกพม่าดูจากอะไรบ้าง?

คนในวงการดูห้าอย่าง เรียงประมาณนี้

ส่วนของงาน	ศัพท์จีน	งานดี	งานแย่
การออกแบบและการวางลาย	设计 / 构图	ลายแกะตามรูปทรงของหิน สีที่สวยที่สุดอยู่ด้านหน้า ตำหนิถูกแกะออกหรือกลืนไปกับลาย	สีไปอยู่ด้านข้างหรือด้านหลัง ลายเบียดกันหรือถูกตัดขาดที่ขอบ รอยร้าวพาดผ่านใบหน้า
การแกะสลัก	雕工	ลึกตื้นหลายชั้น เส้นคม แกะลอดใต้ลายได้สะอาด หน้าและมือได้สัดส่วน มีชีวิต	ลายตื้นแบน เส้นเบลอ หน้าแข็งหรือเบี้ยว ยังเห็นรอยหัวเจียรในร่อง
การขัดเงา	抛光	เงาเสมอทั้งจุดสูงและในร่อง พื้นเรียบระหว่างลาย (地子) เรียบเสมอ	จุดสูงเงา แต่ในร่องด้านและสาก ผิวเป็นคลื่นหรือมีรอยขีดข่วนเล็กๆ แว็กซ์หนาเคลือบทับงานขัดที่ไม่ดี
สัดส่วนและความหนา	比例 / 厚薄	รูปทรงสมดุล สมมาตรเมื่อลายต้องการ หนาพอให้สีสวยและใส่ได้ทุกวัน	หัวโตกว่าตัว ห่วงผิงอันเบี้ยว ด้านหลังขุดบางจนเปราะ
หูห้อยและรูร้อย	挂头 / 打孔	รูอยู่กึ่งกลาง ตรง ในรูเรียบ ปากรูลบมุมเล็กน้อยไม่บาดเชือก หูแข็งแรง	รูเยื้อง ปากรูบิ่น ในรูสากจนเชือกขาด หูบางเกินไป

กับจี้รูปคน ใบหน้าสำคัญที่สุด คนในวงการเรียกการแกะหน้าว่า 开脸 "เปิดหน้า" เมื่อดูจี้เจ้าแม่กวนอิมหรือพระสังกัจจาย ผู้ซื้อดูดวงตา มุมปาก และแนวคิ้วเป็นอย่างแรก สมมาตรไหม สงบไหม มีชีวิตไหม ใบหน้าเบี้ยวนิดเดียวก็ทำให้ทั้งชิ้นเสีย ไม่ว่าเนื้อหยกจะดีแค่ไหน ถัดมาคือมือและนิ้ว ซึ่งเล็ก แกะยาก และถูกทำลวกๆ ได้ง่ายที่สุด

หยกพม่าแกะมือกับแกะเครื่องต่างกันอย่างไร?

ทุกวันนี้หยกแทบทุกชิ้นแกะด้วยเครื่องมือไฟฟ้า ช่างแกะมือใช้เครื่องเจียรแกนอ่อนกับหัวเจียรเพชร "แกะมือ" จึงหมายถึงคนเป็นผู้ควบคุมทุกการเจียร ไม่ได้แปลว่าไม่ใช้เครื่องเลย ความต่างที่แท้จริงคือ ช่างขึ้นรูปทีละจุดเอง หรือเครื่องทำให้อัตโนมัติ

วิธี	ศัพท์จีน	ทำอย่างไร	ลักษณะที่มักเห็น
แกะมือ	手工雕	ช่างใช้หัวเจียรขึ้นรูปทีละจุด	แต่ละชิ้นต่างกันเล็กน้อย ขอบคม แกะลอดใต้ลาย ลึกตื้นหลายชั้น สีหน้ามีชีวิต
แกะเครื่อง CNC	机雕 (数控)	หัวเจียรที่คอมพิวเตอร์ควบคุมเดินตามไฟล์ 3D	หลายชิ้นเหมือนกันเป๊ะ ความลึกเท่ากัน มีรอยทางเดินหัวเจียรเป็นเส้นขนานเล็กๆ ในร่อง หน้าสมมาตรแต่แข็ง
ปั๊มอัลตราโซนิก	超声波	แม่พิมพ์เหล็กที่มีลายสั่นกดบนหินพร้อมผงขัด กดทั้งลายลงไปในครั้งเดียว	ลายตื้นมากและเสมอกัน ขอบมนนุ่ม ไม่มีส่วนแกะลอด ในร่องด้านคล้ายพ่นทราย เหมือนกันทั้งล็อต
กึ่งแกะมือ	半手工	เครื่องขึ้นรูปหยาบ แล้วช่างเก็บหน้า รายละเอียด และขัดเงา	มีลักษณะของทั้งสองแบบ ถ้าทำดีจะใกล้งานแกะมือ

สัญญาณของงานแกะเครื่อง:

• เหมือนกันทุกชิ้น ผู้ขายมีพระสังกัจจายเต็มถาด ทุกชิ้นเหมือนกันจนถึงรอยจีบของจีวร นั่นคืองานแกะเครื่อง งานแกะมือจะต่างกันเล็กน้อยเสมอ
• ตื้นและเสมอกัน ทุกส่วนของลายอยู่สูงเท่าๆ กัน เหมือนถูกกดลงไปในหิน
• ขอบมนนุ่ม ไม่มีส่วนแกะลอด แม่พิมพ์หรือหัวเจียรที่ลงตรงๆ เข้าไปใต้ใบไม้หรือหลังมือไม่ได้ จึงไม่มีส่วนไหนลอยแยกจากพื้น
• หน้าแข็ง หน้าตาเรียบร้อยแต่ไม่มีอารมณ์ ดวงตาเป็นแค่ร่องสองเส้น
• ไม่ขัดในร่อง จุดสูงเงา แต่จุดต่ำด้าน เทา หรือสาก เพราะไม่มีใครเสียเวลาขัดข้างใน

สัญญาณของงานแกะมือ: ซ้ายขวาต่างกันเล็กน้อย เส้นมีหนักเบาและมีจังหวะโค้ง ใบไม้ยกตัวจากพื้นและมีเงาข้างใต้ มีลึกตื้นหลายชั้นชัดเจน และใบหน้าดูเหมือนกำลังยิ้มหรือกำลังคิด

งานแกะเครื่องไม่ได้ "แย่" งานแกะเครื่องทำให้จี้หยกพม่าหลายชิ้นราคาไม่สูง และกับเนื้อหยกระดับธรรมดา การแกะเครื่องเป็นทางเลือกที่สมเหตุสมผล ค่าแรงช่างฝีมือดีหลายสัปดาห์อาจแพงกว่าตัวหินเสียอีก สิ่งสำคัญคือราคาต้องสมกับงาน ระวังเมื่อชิ้นที่มีสัญญาณแกะเครื่องครบทุกข้อถูกเรียกว่า "แกะมือล้วน" (纯手工) และตั้งราคาแบบงานแกะมือ

พูดกันตรงๆ เส้นแบ่งนี้เริ่มเลือนลาง เครื่อง CNC รุ่นใหม่ที่ใช้หัวเจียรเล็กมาก แล้วตามด้วยช่างเก็บหน้าและขัดเงาด้วยมือ สร้างงานที่แม้แต่คนในวงการดูจากรูปก็ยังลังเล ถ้างานแกะเป็นเหตุผลหลักของราคา ให้ถามผู้ขายเป็นลายลักษณ์อักษรว่าชิ้นนี้ทำอย่างไร

การออกแบบที่ "ใช้หินให้เป็น" หมายความว่าอะไร?

ศัพท์ในวงการคือ 因材施艺 "ออกแบบตามเนื้อหิน" ก่อนเลือกลาย ช่างที่เก่งจะศึกษาหินก่อน สีอยู่ตรงไหน ปุยฝ้ายและรอยร้าววิ่งไปทางไหน หนาเท่าไร ลายแกะมาจากหิน ไม่ใช่เลือกเรื่องก่อนแล้วยัดลงไป จี้ลายเดียวกันสองชิ้นจึงต่างกันได้มาก และงานออกแบบที่ดีที่สุดดูเหมือนหินก้อนนั้นแกะเป็นอย่างอื่นไม่ได้เลย

• 俏色 (เขียนว่า 巧色 ก็ได้) "ใช้สีอย่างชาญฉลาด" ตั้งใจใช้สีต่างๆ ในหินก้อนเดียวกันให้เป็นส่วนต่างๆ ของลาย เช่นหินสองสีม่วงเขียว (春带彩) ส่วนม่วงแกะเป็นดอกไม้ ส่วนเขียวเป็นใบ หรือปื้นสีแดงหรือเหลืองแกะเป็นค้างคาว น้ำเต้า ปลา หรือใบไม้ร่วง
• 留皮 "เก็บผิว" เก็บผิวสีน้ำตาลหรือแดงที่ผุกร่อนของหินก้อนไว้เป็นส่วนหนึ่งของลาย เช่นขนลิง กิ่งไม้ หรือปีกนก
• เปลี่ยนตำหนิเป็นจุดเด่น ปุยฝ้ายกลายเป็นเมฆ คลื่น หรือหิมะ ปื้นสีเข้มกลายเป็นกระดองปูหรือโขดหิน

ช่างแกะมักพูดว่า สีจุดเดียวที่วางถูกที่มีค่ากว่าหลายสีที่ใช้ไม่ลงตัว และวิธีดูก็ง่าย สีหยุดตรงขอบลายพอดีไหม ปื้นแดงที่เป็นค้างคาวทั้งตัวพอดีไม่เกินเลยคือ 俏色 ที่ดี ถ้าสีล้นออกนอกขอบลาย หรือลายไม่สนใจว่าสีอยู่ไหน แปลว่าช่างไม่ได้ออกแบบตามหิน สีที่ย้อมหรือผ่านการปรับปรุงก็แกะเป็นลายได้เหมือนกัน จึงยังต้องตรวจตาม วิธีดูหยกพม่าเกรด B

ลายแกะซ่อนอะไรได้บ้าง?

นี่คือส่วนที่สำคัญที่สุดสำหรับผู้ซื้อ คนในวงการจีนมีคำพูดว่า 无绺不作花 หรือพูดสั้นๆ ว่า 无绺不雕 "ไม่มีตำหนิ ไม่ต้องแกะ" หยกเนื้อสะอาดมักทำเป็นชิ้นเรียบ เพราะแกะออกไปเท่ากับเสียมูลค่า หยกที่มีรอยร้าว ปุยฝ้าย จุดดำ หรือสีด่าง จึงถูกนำไปแกะ และลายถูกวางให้ตัดตำหนิออกหรือซ่อนไว้ในร่อง

เรื่องนี้ไม่ใช่การหลอกลวงในตัวมันเอง เป็นวิธีที่วงการใช้หินที่ไม่อย่างนั้นก็ต้องทิ้ง และงานแกะหลายชิ้นก็สวยจริง แต่สำหรับผู้ซื้อ แปลว่าสองเรื่อง

1. เนื้อหยกพอๆ กัน ชิ้นเรียบมักมีค่ากว่าชิ้นที่แกะเต็ม ชิ้นเรียบไม่แกะลาย (素面) เช่น กำไลกลมเรียบ ห่วงผิงอัน ป้ายอู๋ซื่อ หรือหลังเบี้ย ไม่มีที่ให้ซ่อนอะไร ทำเป็นชิ้นเรียบได้แปลว่าเนื้อสะอาด อ่าน ราคาหยกพม่าขึ้นอยู่กับอะไร
2. ยิ่งแกะซับซ้อน ยิ่งต้องส่องไฟฉายให้ทั่วทุกจุดที่แกะ เพื่อดูว่าข้างใต้มีอะไร

ลักษณะงานแกะ	อาจซ่อนอะไร	ตรวจอย่างไร
ร่องลึก เช่น เส้นใบ ข้อไผ่ คลื่น รอยจีบผ้า	รอยร้าวที่วิ่งตามร่อง หรือรอยร้าวที่แกะออกไปได้แค่ครึ่งเดียว	ส่องไฟฉายจากด้านหลัง ไล่ไปตามทุกร่อง ถ้าแสงหยุดที่เส้นใด คือรอยร้าว ดูด้วยว่ามีเส้นที่วิ่งเลยปลายร่องออกไปหรือไม่
แกะเต็มชิ้น ดอกไม้แน่น งานฉลุ (镂空)	ปุยฝ้ายกระจาย จุดดำ เนื้อหยาบหรือไม่สม่ำเสมอ	เทียบแสงที่ผ่านส่วนที่แกะกับส่วนที่เรียบ ขอรูปด้านหลังที่ชัดเจน
งานฉลุที่มีสะพานบางๆ	รอยร้าวถูกแกะทะลุออกไป ส่วนที่เหลือเปราะ	ตรวจสะพานทุกเส้นว่ามีร้าวไหม ใส่อย่างระวัง
ด้านหลังขุดบาง (挖底)	หยกบางดูสว่างและใสขึ้นเมื่อส่องไฟ สีดูดีกว่าความจริง	มองด้านข้างดูความหนา ขอรูปด้านหลังในแสงธรรมชาติ ไม่ใช่แค่รูปส่องไฟ
ปื้นสีที่แกะเป็นลาย	ถ้าเป็นสีธรรมชาติไม่มีปัญหา แต่ก็อาจเป็นวิธีใช้สีที่ด่าง	ดูใบรับรองว่าเป็นธรรมชาติ (เกรด A) ส่องแว่นขยายที่ขอบสี
ทองครอบหรือเลี่ยมทับส่วนที่แกะ	รอยร้าว รอยบิ่น หรือจุดดำใต้โลหะ	ถามให้ชัดว่าใต้ทองมีอะไร อ่าน หยกเลี่ยมทองคืออะไร
แว็กซ์หนาเงาวับ	งานขัดไม่ดี ผิวเป็นหลุม รอยร้าวเล็กที่ถึงผิว	ดูแสงสะท้อนในร่อง อ่านหัวข้อการขัดเงาด้านล่าง

วิธีแยกรอยร้าวกับลายหินที่ไม่เป็นอันตราย และตำหนิแบบไหนมีผลมากที่สุด อ่านได้ที่ หยกพม่ามีรอยร้าวหรือลายหิน

มีข้อยกเว้นจริงอยู่ข้อหนึ่ง คืองานแกะละเอียดของช่างระดับครูที่มีชื่อเสียงบนหยกเนื้อดี ช่างชั้นนำเลือกหินเนื้อสะอาดเกรดสูง และฝีมือของเขาเป็นส่วนใหญ่ของมูลค่า แต่ "งานครูช่าง" (大师工) ก็เป็นคำขายที่ได้ยินบ่อย ถ้าคำนี้เป็นส่วนหนึ่งของราคา ให้ถามว่าใครแกะ และมีหลักฐานอะไร

การขัดเงาที่ดีเป็นอย่างไร?

การขัดเงา (抛光) เป็นขั้นตอนสุดท้าย และเป็นขั้นที่ถูกเร่งทำบ่อยที่สุด วางชิ้นหยกใต้โคมไฟดวงเดียว แล้วเอียงให้แสงสะท้อนเลื่อนผ่านผิว

• ขัดดี แสงสะท้อนสว่าง เสมอ ไหลลื่นตามส่วนโค้ง และไหลต่อลงไปในร่องและส่วนเว้า พื้นระหว่างลายเรียบและเงา
• ขัดไม่ดี จุดสูงเงาแต่ในร่องเทา ด้าน หรือสาก แสงสะท้อนเป็นคลื่นแบบผิวส้ม หรือมีรอยขีดข่วนเล็กๆ ที่แว่นขยาย 10 เท่าเห็นทันที
• ผิวด้านหรือผิวทรายที่ตั้งใจทำ (亚光, 磨砂) เป็นการออกแบบ พื้นผิวทรายทำให้รูปที่ขัดเงาเด่นขึ้น หรือทำทั้งชิ้นเป็นผิวด้านนุ่มๆ ให้ดูเรียบง่ายทันสมัย ผิวด้านที่ตั้งใจจะละเอียดและสม่ำเสมอ ขอบที่ต่อกับส่วนเงาคมชัด ส่วนงานที่ทำไม่เสร็จจะด่างเป็นหย่อมๆ มีรอยขีดและเม็ดทราย

ลงแว็กซ์บางๆ เป็นเรื่องปกติ แว็กซ์หนาไม่ปกติ หยกพม่าสำเร็จรูปเกือบทุกชิ้นถูกเคลือบแว็กซ์บางๆ หลังขัดเงา (过蜡) เป็นขั้นตอนมาตรฐาน ไม่นับเป็นการปรับปรุง และแว็กซ์จะค่อยๆ หลุดไปเมื่อใส่ ปัญหาคือแว็กซ์หนาที่ใช้กลบงานขัดที่ไม่ดี ผิวจะเงาแบบมันเยิ้ม มีแว็กซ์สีขาวหรือเหลืองสะสมในร่อง และใส่ไปไม่กี่สัปดาห์ความเงาก็หายไป เผยผิวที่ด้านกว่า แว็กซ์ไม่ใช่สิ่งเดียวกับเรซินในหยกเกรด B ซึ่งถูกอัดลึกเข้าไปในเนื้อหิน อ่าน วิธีดูหยกพม่าเกรด B อย่าลงแว็กซ์หรือทาน้ำมันเองที่บ้าน อ่าน วิธีดูแลหยกพม่า

ตรวจจี้หยกพม่าแกะลายก่อนซื้ออย่างไร?

เตรียมไฟฉายเล็กแสงขาว แว่นขยาย 10 เท่า และถ้าได้ ให้ดูในแสงธรรมชาติข้างหน้าต่าง

1. ดูทั้งด้านหน้าและด้านหลัง ในแสงธรรมชาติ ด้านหลังเรียบและเก็บงานดี หรือถูกขุดบาง? ประกาศขายหลายรายการถ่ายแค่ด้านหน้า
2. มองด้านข้าง ดูว่าความหนาสม่ำเสมอไหม หูห้อยหนาพอจะรับน้ำหนักชิ้นหยกได้อย่างปลอดภัยไหม
3. ส่องไฟผ่านทุกจุดที่แกะ แนบไฟไว้ด้านหลังแล้วเลื่อนช้าๆ ไปตามทุกร่อง เส้นที่บังแสงคือรอยร้าว
4. ดูแสงสะท้อนบนผิว เอียงใต้โคมไฟดวงเดียว ดูว่าความเงาเข้าไปถึงในร่องไหม
5. ส่องแว่นขยายที่หน้า มือ และในร่อง รอยแกะคมชัดหรือขอบเบลอ? มีรอยทางเดินหัวเจียรเป็นเส้นขนานไหม? ในร่องมีเม็ดทรายหรือรอยขีดไหม?
6. เทียบหลายชิ้นที่เป็นลายเดียวกัน ถ้าเหมือนกันเป๊ะ คืองานแกะเครื่อง และราคาควรเป็นแบบงานแกะเครื่อง
7. รูร้อยและหูห้อย เรียบ อยู่กึ่งกลาง ปากรูไม่บิ่น
8. ถามเป็นลายลักษณ์อักษร "แกะมือ แกะเครื่อง หรือกึ่งแกะมือ? ใต้ลายแกะมีรอยร้าวไหม? ถ่ายวิดีโอส่องไฟผ่านส่วนที่แกะให้ดูได้ไหม?"

ความผิดพลาดที่พบบ่อยคือดูแค่รูปด้านหน้า ถูกใจเพราะแกะเยอะ และจ่ายราคางานแกะมือให้งานแกะเครื่อง คำพูดของผู้ขายที่ควรถามต่อ ได้แก่ "แกะมือล้วน" ที่ไม่มีรายละเอียด "งานครูช่าง" ที่ไม่บอกชื่อ "งานแกะละเอียดมาก" เมื่อคุณถามเรื่องรอยร้าว และ "แค่ลายธรรมชาติ" กับเส้นที่ไม่เคยส่องไฟให้ดูเลย

ซื้อหยกพม่าแกะลายบน JadeiteHub

บน JadeiteHub ผู้ขายลงรูปจริงของชิ้นงาน บางชิ้นมีวิดีโอ และคุณขอให้ผู้ขายส่องไฟให้ดูส่วนที่แกะและด้านหลังก่อนซื้อได้ เพื่อให้คำอธิบายระบุไว้ชัดเจน ทุกชิ้นที่ขายแล้วจะตรวจเทียบกับใบรับรองก่อนจัดส่ง และถ้าไม่ตรงตามคำอธิบาย คืนเงินเต็มจำนวน