Vì sao người Trung Quốc quý ngọc? Phỉ thúy, cẩm thạch

Vì sao ngọc quan trọng với người Trung Quốc?

Trong phần lớn lịch sử Trung Quốc, ngọc (玉) được tôn quý hơn cả vàng. Không phải vì ngọc hiếm hơn, mà vì những gì ngọc tượng trưng. Suốt khoảng 8.000 năm, ngọc lần lượt là lễ khí tế trời đất, dấu hiệu địa vị, biểu tượng đạo đức, đồ tùy táng của vương hầu, và hôm nay là chiếc vòng bà ngoại truyền lại cho cháu gái.

Có thể tóm lại bằng bốn ý:

Ý nghĩa	Nghĩa là gì	Bắt nguồn từ
Thiêng liêng	Dùng ngọc để kính trời đất, tổ tiên	Thời đồ đá mới và các triều đại đầu tiên
Địa vị và tín vật	Đồ ngọc thể hiện thứ bậc, làm vật làm tin của quyền lực	Lễ chế thời Thương, Chu
Đạo đức	Lấy phẩm chất của ngọc ví với nhân cách con người	Sách Nho gia như Lễ Ký
Hộ thân và gia đình	Đeo ngọc cầu bình an, tặng ngọc dịp trọng đại, truyền đời	Phong tục dân gian, đến nay vẫn còn

Tiếng Việt cũng có nhiều thành ngữ gốc Hán có chữ ngọc: "cành vàng lá ngọc", "ngọc nát còn hơn ngói lành", và vô số tên người có chữ Ngọc.

Văn hóa ngọc ở Trung Quốc có từ bao giờ?

Việc chế tác ngọc ở Trung Quốc có từ thời đồ đá mới. Văn hóa Hưng Long Oa ở vùng đông bắc để lại những đồ ngọc khoảng 8.000 năm tuổi, thuộc loại sớm nhất từng biết. Hai nền văn hóa sau đó đặt ngọc vào vị trí trung tâm:

• Văn hóa Hồng Sơn (đông bắc Trung Quốc, khoảng 4700–2900 TCN): nổi tiếng với "ngọc trư long" cuộn tròn và các đồ trang sức ngọc tìm thấy trong mộ.
• Văn hóa Lương Chử (quanh hồ Thái Hồ, gần Thượng Hải và Hàng Châu ngày nay, khoảng 3300–2300 TCN): giới quý tộc được chôn cùng rất nhiều ngọc bích (璧, đĩa tròn có lỗ, khác với "ngọc bích" là tên gọi nephrite ở Việt Nam) và ngọc tông (琮, khối vuông thấp có lỗ tròn), nhiều chiếc khắc mặt thần.

Không ai biết chắc thời đó các vật này được dùng thế nào, nhưng sách đời sau gắn bích tròn với trời, tông vuông với đất. Sách Chu Lễ (周礼) chép sáu loại lễ khí bằng ngọc, trong đó "lấy bích xanh lễ trời, lấy tông vàng lễ đất" (以苍璧礼天，以黄琮礼地).

Ngọc rất dai, không thể ghè đẽo như đá lửa, chỉ có thể mài dần bằng cát, có khi mất hàng tháng cho một món. Thứ tốn nhiều công sức như vậy đương nhiên thuộc về người có quyền thế.

Vì sao Khổng Tử ví đức người quân tử như ngọc?

Đây là bước biến ngọc từ lễ khí thành vật đeo của từng người. Sách Lễ Ký (礼记), thiên Sính Nghĩa, ghi lời Khổng Tử: người quân tử xưa "ví đức mình như ngọc" (君子比德于玉). Rồi đối chiếu từng phẩm chất: ngọc ấm và bóng nhuận là nhân (温润而泽，仁也), thớ ngọc mịn và chắc là trí (缜密以栗，知也), cạnh ngọc sắc mà không làm đứt tay là nghĩa (廉而不刿，义也), và tiếp tục một danh sách dài.

Vài thế kỷ sau, sách Thuyết Văn Giải Tự (说文解字) giải thích chữ ngọc là "cái đẹp nhất trong các loại đá, có năm đức" (玉，石之美者，有五德).

Lễ Ký còn viết: người quân tử không có lý do thì không rời ngọc khỏi người (君子无故，玉不去身). Sĩ phu đeo ngọc bội, bước đi ngọc chạm nhau thành tiếng, nhắc mình giữ dáng điệu đoan chính. Đeo ngọc trở thành một lời tự nhủ: tôi muốn sống như ngọc. Quan niệm "ngọc hợp với người có đức" ngày nay bắt nguồn từ đây.

Những câu nói nổi tiếng về ngọc có nghĩa gì?

Câu nói	Nghĩa đen	Dùng khi nào
黄金有价玉无价 (vàng có giá, ngọc vô giá)	Vàng có giá cố định, ngọc tốt khó định giá	Giá trị của ngọc tốt không chỉ ở chất liệu
宁为玉碎，不为瓦全 (ngọc nát còn hơn ngói lành)	Thà làm ngọc vỡ còn hơn làm viên ngói nguyên	Thà chết giữ khí tiết còn hơn sống nhục (sách Bắc Tề Thư)
玉不琢，不成器 (ngọc không mài không thành đồ)	Ngọc không chạm khắc thì không thành vật dụng	Người không học, không rèn thì khó nên người (Lễ Ký, thiên Học Ký)
价值连城 (giá trị liên thành)	Đáng giá nhiều tòa thành	Vô giá; từ chuyện ngọc bích họ Hòa (和氏璧), Sử Ký chép nước Tần từng đề nghị đổi mười lăm tòa thành
人养玉，玉养人 (người nuôi ngọc, ngọc nuôi người)	Người chăm ngọc, ngọc cũng chăm người	Câu dân gian: ngọc càng đeo càng đẹp, giữ gìn ngọc cũng là tu dưỡng

Câu cuối là một gốc của quan niệm cẩm thạch "lên nước", "càng đeo càng xanh". Thực tế, đeo và cầm nắm chủ yếu làm bề mặt bóng đẹp hơn; màu bản thân không đổi. Xem cẩm thạch lên nước là gì.

Vì sao vương hầu nhà Hán được liệm bằng áo ngọc?

Thời Hán (206 TCN–220), nhiều người tin ngọc giữ được thi thể không mục. Ví dụ nổi tiếng nhất được phát hiện năm 1968 ở Mãn Thành, tỉnh Hà Bắc: mộ Trung Sơn Tĩnh Vương Lưu Thắng và vợ là Đậu Oản. Mỗi người mặc một bộ "kim lũ ngọc y", ghép từ hơn 2.000 miếng ngọc nhỏ khâu bằng chỉ vàng.

Người xưa còn đặt ngọc lên và trong thi thể, như ngọc ve sầu ngậm trong miệng, tượng trưng cho tái sinh. Áo ngọc về sau bị cấm, nhưng ý niệm "ngọc hộ thân" vẫn ở lại trong dân gian.

Ngọc cổ Trung Quốc có phải là phỉ thúy (cẩm thạch) không?

Phần lớn là không, và điều này làm nhiều người bất ngờ. Ngọc thời cổ ở Trung Quốc gần như toàn là nephrite, gồm cả ngọc Hòa Điền (和田玉) ở Tân Cương. Bích, tông, áo ngọc, ngọc bội của sĩ phu đều là nephrite.

Phỉ thúy (翡翠, jadeite), ở Việt Nam thường gọi là cẩm thạch, đến từ miền bắc Myanmar. Chữ "phỉ thúy" vốn là tên chim bói cá, thường nói lông đỏ là phỉ, lông xanh là thúy, sau mới được dùng để gọi loại ngọc nhiều màu này. Phỉ thúy theo đường Vân Nam vào Trung Quốc từ sớm nhưng chỉ lẻ tẻ; nó thật sự thịnh hành từ đời Thanh, nhất là từ thế kỷ 18, khi triều đình đặc biệt chuộng phỉ thúy xanh đậm. Tương truyền Từ Hy Thái hậu rất yêu phỉ thúy, và phỉ thúy xanh trở thành mốt kéo dài đến tận ngày nay.

	Nephrite (như ngọc Hòa Điền)	Phỉ thúy (cẩm thạch)
Thịnh hành ở Trung Quốc	Từ thời đồ đá mới	Từ đời Thanh
Nguồn chính	Tân Cương và nơi khác	Miền bắc Myanmar
Vẻ ngoài	Bóng dầu, bóng sáp; trắng, xanh, xám	Bóng thủy tinh; xanh, trắng, tím, đỏ, đen...
Ngày nay	Vẫn được ưa chuộng, nhất là Hòa Điền trắng	Loại ngọc đắt nhất trên thị trường

Cả hai đều là ngọc thật. Cách phân biệt: phỉ thúy và ngọc Hòa Điền khác nhau thế nào. Đường đi của cẩm thạch từ Myanmar sang Trung Quốc ngày nay: chuỗi cung ứng phỉ thúy.

Ngày nay ngọc có ý nghĩa gì trong gia đình người Hoa?

Ngọc không còn dành riêng cho vua chúa, nhưng phần lớn ý nghĩa vẫn còn. Trong nhiều gia đình người Hoa:

• Vòng ngọc là vật gia truyền. Mẹ, bà truyền chiếc vòng của mình cho con gái, cháu gái; chiếc vòng mang theo ký ức gia đình. Xem vòng cẩm thạch gia truyền.
• Tặng ngọc vào dịp trọng đại. Em bé đầy tháng, thôi nôi được tặng mặt ngọc nhỏ hoặc khấu bình an; cô dâu thường nhận vòng từ nhà trai. Xem cẩm thạch cho em bé và trang sức cẩm thạch ngày cưới.
• Đeo ngọc cầu bình an, may mắn. Mỗi kiểu mặt gửi gắm một mong ước: Quan Âm, Di Lặc cầu bình an, hồ lô cầu phúc lộc, tỳ hưu cầu tài. Xem ý nghĩa mặt dây chuyền cẩm thạch.
• Vòng vỡ là "đỡ hạn cho chủ". Quan niệm phổ biến: vòng ngọc vỡ do tai nạn là đã chắn một tai ương cho người đeo. Xem vòng cẩm thạch bị nứt, bị vỡ phải làm sao.

Đây là phong tục và quan niệm, không phải tác dụng đã được chứng minh. Chúng tôi kể lại vì nó giải thích lý do người ta chọn ngọc, không phải vì ngọc bảo đảm được điều gì. Xem thêm ý nghĩa và quan niệm khi đeo cẩm thạch.

Vì sao ngọc đắt?

Một phần là văn hóa: hàng nghìn năm ý nghĩa khiến người ta sẵn lòng trả nhiều hơn cho ngọc. Phần còn lại rất thực tế: cẩm thạch đẹp rất hiếm. Nguyên liệu cấp đá quý gần như chỉ đến từ một vùng nhỏ ở bắc Myanmar, và chỉ một phần nhỏ có màu đậm đều, nước trong. Một chiếc vòng cần khối ngọc lớn không nứt, và phần lớn khối bị hao khi cắt mài.

Vì vậy "ngọc" có khoảng giá rất rộng, từ món đeo hằng ngày giá phải chăng đến những món thuộc hàng đá quý đắt nhất thế giới. Độ trong (chủng thủy), màu, vết nứt, kích thước và việc có qua xử lý hay không quyết định một món nằm ở đâu. Xem giá phỉ thúy do đâu mà ra.

Văn hóa ngọc Trung Quốc đến Việt Nam và Thái Lan thế nào?

Phong tục về ngọc theo buôn bán và cộng đồng người Hoa lan khắp Đông Nam Á.

• Ở Việt Nam, hàng nghìn năm giao lưu văn hóa khiến nhiều quan niệm rất quen thuộc: ngọc hộ thân, ngọc gia truyền, vòng tặng mẹ, tặng cô dâu, và chọn màu theo ngũ hành. Người Việt thường gọi jadeite là cẩm thạch hoặc phỉ thúy.
• Ở Thái Lan, các gia đình gốc Hoa mang theo phong tục đeo ngọc, và khu phố Tàu Yaowarat ở Bangkok từ lâu nổi tiếng với tiệm vàng, tiệm ngọc. Người Thái thường gọi jadeite là หยกพม่า (ngọc Miến Điện), và hay chọn màu ngọc theo thứ trong tuần mình sinh ra.

Mỗi nơi lại thêm quan niệm riêng lên trên phong tục Trung Hoa. Xem cẩm thạch hợp mệnh gì và mua cẩm thạch ở Thái Lan.

Mua cẩm thạch trên JadeiteHub

JadeiteHub chỉ bán phỉ thúy (cẩm thạch) tự nhiên loại A thành phẩm. Chúng tôi hoạt động tại Thụy Lệ, thị trấn biên giới nơi phần lớn cẩm thạch Myanmar vào Trung Quốc. Người bán đăng ảnh thật của từng món, một số có video. Mọi món đã bán đều được đối chiếu với mô tả, và khi gửi đi kèm giấy kiểm định của phòng kiểm định quốc gia Trung Quốc (国检) cấp riêng cho món đó. Nếu không đúng như mô tả, bạn được hoàn tiền toàn bộ. Vận chuyển có bảo hiểm, thuế nhập khẩu do người mua chịu. Xem cửa hàng.