Cẩm thạch có dễ vỡ không? Độ cứng phỉ thúy là gì?
Cập nhật
Độ cứng của phỉ thúy (cẩm thạch) là khoảng 6,5–7 trên thang Mohs, và nó rất dai vì các tinh thể đan cài theo mọi hướng, nên không dễ vỡ. Nhưng một cú va mạnh vào gạch, đá hay kim loại vẫn có thể làm vòng cẩm thạch nứt hoặc gãy. Bụi và đá quý cứng hơn làm nó xước; va đập mạnh, vết nứt sẵn có, nhiệt đột ngột, máy rửa siêu âm và xử lý loại B mới là thứ làm nó vỡ.
Độ cứng của phỉ thúy là gì, cẩm thạch có dễ vỡ không?
Độ cứng của phỉ thúy (cẩm thạch) là khoảng 6,5–7 trên thang Mohs, gần bằng thạch anh và cứng hơn thủy tinh; nhờ các tinh thể đan cài theo mọi hướng, nó còn là một trong những loại đá quý dai nhất. Cẩm thạch không dễ vỡ, nhưng một cú va mạnh vào vật cứng vẫn có thể làm vòng nứt hoặc gãy.
Lý do nằm ở cấu trúc. Một chiếc vòng cẩm thạch không phải một tinh thể, mà là một khối đá gồm vô số tinh thể jadeite nhỏ, dạng hạt hoặc dạng sợi, ken chặt vào nhau như sợi trong tấm nỉ. Từng tinh thể riêng lẻ có thể tách theo mặt phẳng (chính những mặt này tạo ra các đốm lấp lánh nhỏ mà giới buôn gọi là 翠性, "thúy tính"). Nhưng vì các tinh thể quay theo đủ mọi hướng, một vết nứt bắt đầu ở một hạt sẽ phải đổi hướng ở mỗi ranh giới hạt. Năng lượng bị tiêu hao dần, nên vết nứt thường dừng lại chứ không chạy xuyên qua.
Vì vậy ngọc từng được dùng làm công cụ trước khi thành trang sức, và một chiếc vòng làm tốt có thể đeo hằng ngày hàng chục năm. Nói phỉ thúy "giòn, dễ vỡ" là không đúng. Câu trả lời trung thực là: phỉ thúy rất dai, nhưng không phải không thể vỡ.
Độ cứng, độ dai và độ ổn định khác nhau thế nào?
Ngành đá quý đánh giá độ bền của một viên đá bằng ba khái niệm riêng. Người ta hay lẫn lộn chúng, và đó là nguồn gốc của phần lớn những lời đồn.
- Độ cứng là khả năng chống trầy xước, đo bằng thang Mohs: khoáng vật đứng trên vạch xước được khoáng vật đứng dưới. Thang này chỉ là thứ hạng, không phải thước đo đều: kim cương (10) cứng hơn sapphire (9) nhiều hơn hẳn một bậc.
- Độ dai là khả năng chống gãy vỡ và sứt mẻ. Nó phụ thuộc vào cấu trúc, không phải độ cứng. Đá rất cứng vẫn có thể giòn.
- Độ ổn định là khả năng chịu nhiệt, ánh sáng, hóa chất và độ ẩm.
| Vật liệu | Độ cứng Mohs | Độ dai | Ý nghĩa khi đeo hằng ngày |
|---|---|---|---|
| Phỉ thúy (jadeite) | 6,5–7 | Rất tốt | Ít thứ làm xước được; chịu được va chạm nhẹ; va mạnh có thể nứt |
| Nephrite (ngọc Hòa Điền) | 6–6,5 | Đặc biệt tốt, dai nhất trong các đá quý thông dụng | Dễ xước hơn phỉ thúy một chút nhưng còn khó vỡ hơn |
| Thạch anh (gồm mã não, quartzite) | 7 | Tốt | Cứng ngang phỉ thúy nên làm mờ mặt bóng của phỉ thúy; dễ mẻ hơn |
| Thủy tinh | khoảng 5–6 | Kém | Bị bụi và phỉ thúy làm xước; mẻ thành vảy hình vỏ sò |
| Sapphire và ruby | 9 | Rất tốt | Cọ vào phỉ thúy là để lại vết xước |
| Kim cương | 10 | Tốt | Làm xước mọi thứ, nhưng va mạnh theo hướng cát khai có thể tách ra |
Các mức độ dai trong bảng là cách mô tả thông dụng trong tài liệu đá quý, không phải số đo phòng thí nghiệm. Có hai điều rút ra: nhẫn kim cương đeo cạnh vòng cẩm thạch thì chiếc vòng mới là thứ bị xước, dù bản thân kim cương cũng có thể mẻ. Còn nephrite, tuy mềm hơn phỉ thúy, lại dai hơn vì các sợi của nó mảnh hơn và quấn chặt hơn. Xem phỉ thúy và ngọc Hòa Điền khác nhau thế nào.
Về độ ổn định, phỉ thúy tự nhiên rất ổn định: ánh sáng, nước, mồ hôi và việc đeo hằng ngày không làm hại nó, màu cũng không phai. Điểm yếu của nó là nhiệt thay đổi đột ngột và, với đá đã xử lý, hóa chất.
Cái gì làm xước phỉ thúy?
Bất cứ thứ gì cứng khoảng 7 trở lên đều có thể làm xước phỉ thúy. Trong đời sống, thủ phạm chính là bụi.
| Vật tiếp xúc | Cứng hơn phỉ thúy? | Điều gì xảy ra |
|---|---|---|
| Bụi nhà, cát | Có thạch anh (khoảng 7) | Vết xước li ti; qua nhiều năm mặt bóng mờ dần |
| Mặt đá granite, đá thạch anh nhân tạo, bê tông | Có thạch anh | Cọ vào là xước; va vào là mẻ |
| Nhẫn kim cương, sapphire, ruby, moissanite, đá CZ | Có | Nhẫn cọ vào vòng hay mặt dây sẽ để lại vết xước rõ |
| Vỏ và vành đồng hồ bằng ceramic | Thường là có | Xước ở chỗ vòng và đồng hồ chạm nhau |
| Vàng, bạc, bạch kim, thép không gỉ | Không, mềm hơn | Kim loại không tự làm xước được phỉ thúy; vệt xám thường là kim loại bám lên ngọc, lau đi được; nhưng hạt cát kẹt ở giữa vẫn làm xước |
| Một chiếc vòng phỉ thúy khác | Cứng ngang nhau | Ít xước, nhưng đeo chồng hai vòng thì chúng va nhau và có thể mẻ |
Mép ngoài của vòng là chỗ có vết xước nhỏ đầu tiên. Đó là điểm cao nhất của đường cong, nên mỗi lần bạn đặt tay xuống, nó là chỗ chạm vào mặt bàn, cạnh laptop, cửa xe. Mặt trong sát da thường vẫn sáng bóng. Vòng đeo mỗi ngày nhiều năm có thể thấy mép ngoài hơi mờ như phủ sương khi soi dưới đèn.
Lau chiếc vòng bám bụi bằng khăn khô cũng giống như chà nó bằng giấy nhám rất mịn. Hãy rửa qua nước hoặc dùng khăn mềm ẩm.
Vết xước có thể xử lý được. Thợ ngọc có thể đánh bóng lại (抛光) để mặt vòng sáng trở lại. Việc này mài đi một lớp rất mỏng, nên thỉnh thoảng làm thì được, không nên làm hằng tháng. Nếu món đồ có bọc hoặc gắn kim loại, hoặc giấy kiểm định ghi có xử lý, hãy báo cho thợ biết trước.
Thật ra điều gì làm phỉ thúy nứt vỡ?
Độ dai cũng có giới hạn. Đây là những nguyên nhân làm phỉ thúy nứt, gãy trong thực tế, xếp gần theo mức độ thường gặp.
| Nguyên nhân | Vì sao nguy hiểm | Cách tránh |
|---|---|---|
| Va vào gạch, đá, kim loại | Toàn bộ lực dồn vào một điểm nhỏ: khung cửa, mép bồn rửa, mặt bếp bằng đá, cửa xe, lan can | Tháo vòng khi làm việc nhà và chơi thể thao; cẩn thận gần các cạnh cứng |
| Rơi xuống sàn cứng | Sàn gạch, sàn đá là "sát thủ" của vòng; thảm và sàn gỗ thường may mắn hơn | Đeo và tháo vòng phía trên giường hoặc khăn |
| Đã có vết nứt (裂) | Vết nứt đã hở sẵn; một cú va nhẹ có thể làm nó nứt xuyên | Kiểm tra vết nứt trước khi mua; xem vết nứt và bông trong phỉ thúy |
| Chỗ mỏng | Vòng bản mỏng, bản nhỏ, đồ chạm thủng, đầu lá và mép mỏng có ít vật liệu để chịu lực | Đeo hằng ngày nên chọn vòng bản đầy đặn; món chạm tinh xảo để dành dịp đặc biệt |
| Nhiệt thay đổi đột ngột | Giãn nở không đều tạo ứng suất trong đá, nhất là dọc vết nứt: nước sôi, từ phòng máy lạnh xuống suối nước nóng, gần bếp lửa | Không nhúng nước sôi, hạn chế xông hơi và suối nước nóng; đừng "khử trùng" ngọc bằng nước nóng |
| Đèn khò của thợ kim hoàn | Hàn ổ, hàn bọc vàng gần viên ngọc có thể làm ngọc nứt, và làm cháy keo trong ngọc loại B | Nhờ thợ tháo ngọc ra trước hoặc giữ lửa xa ngọc; xem phỉ thúy bọc vàng |
| Máy rửa siêu âm và hơi nước | Rung và nhiệt có thể làm vết nứt sẵn có rộng ra, ổ gắn lỏng ra | Chỉ rửa bằng nước ấm và chút xà phòng dịu nhẹ |
| Cố nong vòng quá chật | Tay ướt, bị bóp, vòng trượt và đập vào bồn rửa | Chọn đúng ni vòng; xem cách chọn size vòng phỉ thúy |
Vì sao phỉ thúy loại B yếu hơn?
Phỉ thúy loại B đã được ngâm axit để tẩy vết bẩn, rồi bơm keo nhựa vào. Axit hòa tan chính phần vật chất giữa các tinh thể, tức là thứ tạo nên độ dai của phỉ thúy. Keo lấp đầy và che các khe hở, nhưng nó mềm hơn phỉ thúy và bị lão hóa: sau vài năm có thể ngả vàng, bề mặt có thể xuất hiện các vết rạn li ti như mạng nhện. Đá đã xử lý cũng nhạy hơn với nhiệt và hóa chất gia dụng. Nên vòng loại B không chỉ kém giá trị mà còn yếu hơn về cấu trúc. Xem cách nhận biết phỉ thúy loại B và phỉ thúy loại A, B, C khác nhau thế nào.
Dân trong nghề nhìn gì để biết món ngọc bền hay không?
Người cầm phỉ thúy mỗi ngày sẽ xem mấy điều này trước khi lo chuyện vỡ.
Vân đá (石纹) và vết nứt (裂). Vân đá là vết nứt cũ đã liền lại khi khối đá hình thành: khoáng vật mới mọc vào và bịt kín nó. Vết nứt thì đang hở. Vì vậy vòng có một đường vân đá mờ thường đeo hàng chục năm vẫn không sao, còn vòng có vết nứt thì bị coi là hư hỏng. Soi đèn pin, ánh sáng đi tiếp qua vân đá nhưng dừng lại ở vết nứt. Dù vậy, một đường vân đá đậm chạy ngang qua thân vòng mảnh vẫn được dân trong nghề nâng niu cẩn thận, và giới buôn chưa thống nhất đường vân như vậy ảnh hưởng đến mức nào.
Chủng: từ mịn đến thô. Độ to nhỏ của hạt ảnh hưởng đến độ bền khi đeo.
| Chủng | Hạt | Độ bền khi đeo | Khi đánh bóng |
|---|---|---|---|
| Chủng thủy tinh, chủng băng (玻璃种, 冰种) | Rất mịn, xếp chặt | Đặc và dai; giữ độ bóng lâu | Bóng rất cao như thủy tinh, ánh "lên keo" (起胶) |
| Chủng nếp (糯种) | Mịn, trông mềm | Bền | Bóng mịn, dịu |
| Chủng đậu (豆种) | Thô, thấy được hạt | Đeo hằng ngày nhìn chung ổn, nhưng chất thô và lỏng có nhiều ranh giới hạt yếu nên dễ mẻ hơn | Các hạt bóng không đều nên bề mặt có thể gợn vân vỏ cam (橘皮) |
Giới buôn gọi chất ngọc chặt, kết tinh tốt là 种老 ("chủng già") và chất lỏng lẻo là 种嫩 ("chủng non"). Chất non, hạt thô cũng chính là loại hay bị đem tẩy axit và bơm keo nhất, thêm một lý do để kiểm tra xử lý.
Gõ nghe tiếng. Nhiều người buôn treo vòng lên ngón tay hoặc sợi dây, lấy một mẩu ngọc nhỏ gõ thật nhẹ rồi nghe. Vòng loại A chặt, còn nguyên thường cho tiếng trong, ngân; vòng có nứt, chất lỏng hoặc bơm keo thường cho tiếng đục, tắt nhanh. Đó chỉ là cách sàng lọc nhanh, không phải kiểm định. Tiếng gõ còn phụ thuộc kích thước, độ dày, hình dáng vòng và cách cầm; một vòng hạt thô nhưng nguyên vẹn vẫn có thể kêu đục, và thủy tinh cũng kêu trong. Gõ bằng đồng xu, chìa khóa hay một chiếc vòng khác còn có thể làm mẻ mép vòng. Hãy để người có nghề làm, và đừng coi tiếng gõ là bằng chứng.
Vòng cẩm thạch rơi không vỡ có phải là thật không?
Không. Vòng có vỡ hay không phụ thuộc vào mặt sàn, độ cao, góc rơi và điểm chạm đầu tiên, chứ không chỉ vào vật liệu. Vòng phỉ thúy thật vẫn vỡ trên sàn gạch, còn vòng thủy tinh hay nhựa đôi khi rơi xuống sàn gỗ lại nảy lên không sao. Một chiếc vòng rơi một lần "không sao" cũng có thể đã có một vết nứt bên trong mà bạn chưa thấy.
Một số "cách thử tại nhà" còn trực tiếp làm hỏng ngọc. Đừng làm.
| Cách thử | Người ta tin rằng | Thực tế |
|---|---|---|
| Thả xuống sàn | Ngọc thật không vỡ | Chẳng chứng minh được gì, lại có thể làm nứt, gãy vòng thật |
| Cạ vào kính | Ngọc thật rạch được kính | Thạch anh giả và nhiều loại đá khác cũng rạch được kính; bạn có thể làm mẻ món của mình |
| Đập bằng búa, đồng xu | Ngọc thật không hư | Đá nào cũng có thể nứt; biết được kết quả thì món đồ đã hỏng |
| Hơ lửa bật lửa | Ngọc thật không nóng, không đen | Muội đen không nói lên điều gì, nhiệt đột ngột có thể làm nứt, keo trong ngọc loại B sẽ cháy |
| Gõ hai vòng vào nhau | Vòng kêu trong hơn là thật | Cả hai đều có thể mẻ; tiếng kêu còn tùy hình dáng và kích thước |
Chỉ giấy kiểm định của phòng kiểm định đá quý mới cho biết vật liệu là gì và có qua xử lý hay không.
Làm sao để vòng cẩm thạch không xước, không vỡ?
- Tháo ra khi tập gym, chơi thể thao, làm vườn, làm việc nhà, dọn đồ đạc và xách túi nặng.
- Lót bồn rửa. Trải khăn trong bồn, hoặc ngồi trên giường để đeo và tháo vòng. Xoa chút xà phòng hay kem dưỡng tay để vòng trượt qua bàn tay dễ hơn.
- Cất riêng từng món trong túi vải mềm hoặc hộp có lót. Đừng để phỉ thúy chung khay với nhẫn kim cương, sapphire.
- Làm sạch nhẹ nhàng. Nước ấm, một giọt xà phòng dịu nhẹ và khăn mềm. Không dùng máy siêu âm, hơi nước hay nước sôi. Xem cách bảo quản phỉ thúy.
- Đeo đúng ni. Quá rộng thì vòng lắc lư, đụng đâu đập đó; quá chật thì mỗi lần đeo, tháo là lúc nguy hiểm nhất.
- Báo cho thợ kim hoàn biết món đồ là phỉ thúy trước khi họ dùng nhiệt, hơi nước hay đánh bóng.
- Chụp ảnh món đồ khi mới nhận, kể cả ảnh soi đèn pin thân vòng. Sau một lần va chạm, bạn có cái để so sánh.
Bị va một cái thì nên làm gì?
- Ngừng đeo cho đến khi kiểm tra xong. Rửa sạch, lau khô để bụi không che mất đường nứt.
- Tìm điểm va. Dò dọc mép ngoài xem có vết mẻ nhỏ hay vết trắng do va đập không.
- Soi đèn pin ánh trắng nhỏ từ phía trong vòng và di chuyển chậm qua điểm va. Vết nứt mới thường bắt đầu ở đó. Nghiêng vòng: vết nứt có thể lóe lên như một mặt gương sáng, và phần ánh sáng phía bên kia trông tối hơn.
- Lướt nhẹ móng tay qua chỗ đó, cả mặt trong lẫn mặt ngoài. Móng tay bị vướng là dấu hiệu đáng lo.
- Xem lại sau một ngày dưới ánh sáng ban ngày. Vết nứt rất mảnh có thể khó thấy lúc đầu.
- Nếu không chắc, mang đến tiệm kim hoàn hoặc phòng kiểm định trước khi đeo lại.
Nếu đúng là đã nứt, xem vòng cẩm thạch bị nứt hoặc gãy: nên làm gì để biết các cách xử lý như bọc vàng, cắt làm món khác hay giữ lại làm kỷ niệm.
Phỉ thúy có mua bảo hiểm hay sửa được không?
- Bảo hiểm. Một số hợp đồng bảo hiểm nhà ở có thể bổ sung trang sức, và cũng có bảo hiểm trang sức riêng. Hãy xem có bao gồm vỡ do tai nạn không, chứ không chỉ mất cắp. Giữ giấy kiểm định, hóa đơn và ảnh rõ nét.
- Đánh bóng lại xóa được vết xước và làm tròn những vết mẻ nhỏ ở mép.
- Vết nứt không thể làm liền lại. Vòng nứt có thể bọc vàng hoặc bạc để giữ chắc, hoặc cắt thành nhẫn, mặt dây. Bơm keo vào vết nứt chỉ che đi chứ không làm đá chắc lại, và đó là một dạng xử lý, phải nói rõ nếu bán.
Trên JadeiteHub, mỗi món đều có ảnh thật do người bán chụp, một số kèm video, để bạn xem kỹ thân vòng và mép ngoài trước khi mua. Mọi món đã bán đều được đối chiếu với giấy kiểm định trước khi gửi đi, vận chuyển có bảo hiểm, và nếu không đúng như mô tả, bạn được hoàn tiền toàn bộ.
Câu hỏi thường gặp
Cẩm thạch có cứng hơn thủy tinh không?
Có. Phỉ thúy cứng khoảng 6,5–7 Mohs, thủy tinh khoảng 5–6, nên phỉ thúy rạch được kính. Nhưng hàng giả bằng thạch anh cũng rạch được kính, nên đây không phải cách phân biệt thật giả.
Vòng cẩm thạch rơi xuống đất có vỡ không?
Có thể có, có thể không. Rơi xuống thảm hay sàn gỗ thường không sao; rơi xuống gạch, đá có thể nứt hoặc gãy. Dù trông vẫn ổn, hãy soi đèn pin chỗ chạm đất để tìm vết nứt mới.
Vòng cẩm thạch có bị xước không?
Có. Bụi chứa thạch anh cứng gần bằng phỉ thúy, còn kim cương, sapphire và đồng hồ ceramic cứng hơn. Vòng thường xước li ti ở mép ngoài trước, và thợ ngọc có thể đánh bóng lại.
Ngọc Hòa Điền có dai hơn phỉ thúy không?
Có. Nephrite (ngọc Hòa Điền) mềm hơn một chút (6–6,5) nhưng là đá quý thông dụng dai nhất vì sợi mảnh và quấn chặt hơn. Phỉ thúy cứng hơn và cũng rất dai.
Phỉ thúy loại B có dễ vỡ hơn không?
Có. Tẩy axit hòa tan phần vật chất giữa các tinh thể, còn keo bơm vào bị lão hóa, nên ngọc loại B yếu hơn, nhạy nhiệt hơn và lâu ngày có thể rạn li ti trên bề mặt.
