Cẩm thạch và ngọc lục bảo khác nhau thế nào? Màu và giá
Cập nhật
Phỉ thúy (cẩm thạch) và ngọc lục bảo là hai khoáng vật khác nhau. Ngọc lục bảo là tinh thể beryl đơn, trong suốt, thường mài giác, cứng hơn (Mohs 7,5–8) nhưng giòn, và phần lớn đã thấm dầu hoặc nhựa. Phỉ thúy là tập hợp tinh thể đan cài, hơi trong đến đục, mềm hơn một chút (6,5–7) nhưng dai hơn nhiều, nên làm được vòng đeo hằng ngày; phỉ thúy tốt phải là loại A không xử lý. Đế vương lục có thể sánh màu với ngọc lục bảo đẹp và có thể đắt hơn. Ngọc lục bảo lấp lánh, phỉ thúy ánh lên dịu. Giấy kiểm định cho biết chắc chắn.
Cẩm thạch và ngọc lục bảo có phải là một không?
Không. Phỉ thúy (cẩm thạch) và ngọc lục bảo (emerald) là hai khoáng vật khác nhau, chỉ có thể giống nhau ở màu xanh. Ngọc lục bảo là beryl màu xanh lục: một tinh thể đơn trong suốt, thường được mài giác, cứng nhưng giòn, và gần như luôn có tạp chất bên trong. Phỉ thúy là khoáng vật pyroxen gồm vô số tinh thể nhỏ đan cài vào nhau: từ hơi trong đến đục, mềm hơn một chút nhưng dai hơn rất nhiều. Chỉ một khác biệt về cấu trúc này đã giải thích gần như mọi thứ còn lại: vẻ ngoài, cách chế tác, cách xử lý, độ bền khi đeo và cách tính giá.
Chữ "ngọc" ở Việt Nam cũng dùng rất rộng: ngọc bích, ngọc Hòa Điền (nephrite), phỉ thúy… Bài này so sánh ngọc lục bảo với phỉ thúy, loại ngọc mà JadeiteHub bán. Phỉ thúy khác nephrite thế nào, xem phỉ thúy và ngọc Hòa Điền khác nhau thế nào.
Phỉ thúy và ngọc lục bảo khác nhau thế nào?
| Phỉ thúy (cẩm thạch) | Ngọc lục bảo | |
|---|---|---|
| Khoáng vật | Jadeite, nhóm pyroxen | Beryl |
| Cấu trúc | Tập hợp nhiều tinh thể nhỏ đan cài | Một tinh thể đơn |
| Vẻ ngoài | Hơi trong đến đục; ánh sáng dịu, như tỏa từ bên trong | Trong suốt; lấp lánh nhờ các giác cắt |
| Màu sắc | Xanh, trắng, tím, đỏ, vàng, đen… | Chỉ có xanh lục (beryl màu khác có tên khác) |
| Độ cứng (Mohs) | Khoảng 6,5–7 | Khoảng 7,5–8 |
| Độ dai | Rất cao, khó mẻ, khó gãy | Kém đến trung bình, dễ mẻ, dễ nứt |
| Tỷ trọng | Khoảng 3,33, cầm nặng tay | Khoảng 2,72, cùng kích thước nhẹ hơn rõ |
| Chế tác thường gặp | Mặt cabochon, tượng chạm, vòng, hạt | Mài giác, hay gặp kiểu cắt bậc "emerald cut" |
| Xử lý thường gặp | Loại A không xử lý; loại B tẩy và bơm keo, loại C nhuộm màu | Thấm dầu hoặc nhựa vào vết nứt rất phổ biến |
| Nguồn chính | Phỉ thúy cấp đá quý chủ yếu từ Myanmar | Colombia, Zambia, Brazil… |
| Cách tính giá | Theo nguyên món | Chủ yếu theo carat |
Vì sao cẩm thạch trông khác hẳn ngọc lục bảo?
Ngọc lục bảo là tinh thể đơn nên ánh sáng đi thẳng qua. Thợ mài thêm các giác cắt để viên đá lóe sáng khi xoay, và khi nhìn ngọc lục bảo, bạn như nhìn xuyên qua một tấm kính màu.
Phỉ thúy gồm các hạt đan cài nên ánh sáng bị tán xạ khi đi qua. Ngay cả phỉ thúy chủng thủy tinh (玻璃种) tốt nhất cũng trông như giữ ánh sáng ở bên trong: giới buôn nói nó "ánh lên" (起光) chứ không lấp lánh. Phỉ thúy hạt thô hơn trông đục như sữa, và rất nhiều phỉ thúy gần như không thấu quang. Độ trong ảnh hưởng rất lớn đến giá trị; xem chủng, thủy, sắc của phỉ thúy.
Màu cũng khác. Màu xanh của ngọc lục bảo đến từ crom và vanadi, thường là xanh hơi ngả lam, phân bố đều trong tinh thể. Màu xanh của phỉ thúy chủ yếu đến từ crom, có thể ngả vàng hoặc ngả lam, và thường nằm thành mảng, thành vân hoặc hoa bay chứ không đều khắp. Phỉ thúy còn có nhiều màu khác, còn ngọc lục bảo chỉ có màu xanh. Xem các màu phỉ thúy, cẩm thạch.
Phỉ thúy đế vương lục có cùng màu với ngọc lục bảo không?
Có thể rất gần, nên đôi khi người ta tả phỉ thúy đẹp là "xanh ngọc lục bảo". Đế vương lục (帝王绿) là phỉ thúy có màu xanh đậm, thuần, đều trên nền ngọc rất mịn và trong; ở mức cao nhất, màu của nó không thua một viên ngọc lục bảo hàng đầu. Đặt cạnh nhau thì vẫn khác: ngọc lục bảo lấp lánh nhờ giác cắt, còn đế vương lục phát sáng dịu từ bên trong, có độ dày "như dầu", như thạch.
Tên gọi giữa hai bên không dùng lẫn. Ngọc lục bảo không bao giờ gọi là "đế vương lục", và phỉ thúy xanh đến mấy cũng không phải ngọc lục bảo. Cách xem và cách làm giả đế vương lục, xem đế vương lục là gì.
Loại nào cứng hơn, loại nào bền hơn?
Ngọc lục bảo cứng hơn; phỉ thúy dai hơn. Đây là hai chuyện khác nhau.
- Độ cứng là khả năng chống trầy. Ngọc lục bảo (7,5–8) chống trầy tốt hơn phỉ thúy (6,5–7). Đeo hằng ngày cả hai đều không dễ trầy, nhưng nên cất riêng, tránh cọ với kim cương, sapphire.
- Độ dai là khả năng chống mẻ, chống gãy. Phỉ thúy là một trong những loại đá quý dai nhất, vì các hạt đan cài chặn vết nứt lan ra. Ngọc lục bảo giòn, và phần lớn ngọc lục bảo vốn đã có vết nứt, nên một cú va mạnh hay thay đổi nhiệt độ đột ngột có thể làm nó mẻ hoặc nứt.
Vì vậy phỉ thúy có thể làm thành vòng tay mảnh đeo hằng ngày, còn vòng ngọc lục bảo nguyên khối gần như không có. Nhẫn ngọc lục bảo thường dùng chấu hoặc viền bao để bảo vệ, và nhiều thợ kim hoàn khuyên tháo ra khi làm việc nặng. Phỉ thúy dai chứ không phải không vỡ: vòng rơi xuống sàn cứng vẫn có thể nứt. Xem phỉ thúy có dễ vỡ không.
Cẩm thạch và ngọc lục bảo được xử lý ra sao?
Hai thị trường chấp nhận những điều rất khác nhau.
Ngọc lục bảo: phần lớn ngọc lục bảo có vết nứt thông ra bề mặt, và thông lệ của ngành là thấm dầu (truyền thống là dầu tuyết tùng) hoặc nhựa để vết nứt bớt lộ. Việc cải thiện độ sạch này được chấp nhận rộng rãi nếu có công bố, và giấy kiểm định thường ghi mức độ: không có, nhẹ, trung bình, nhiều. Ngọc lục bảo màu đẹp mà không thấm dầu rất hiếm, giá cao hơn. Ngọc lục bảo tổng hợp (nuôi trong phòng thí nghiệm) cũng rất phổ biến và phải được bán đúng tên.
Phỉ thúy: xử lý duy nhất được chấp nhận là phủ sáp bề mặt. Phỉ thúy đã tẩy axit rồi bơm keo (loại B), nhuộm màu (loại C) hoặc cả hai (B+C) không được coi là tự nhiên, mất phần lớn giá trị và lâu ngày có thể ố vàng, giòn đi. Phỉ thúy tốt mặc định phải là loại A không xử lý. Xem cẩm thạch loại A, B, C khác nhau thế nào.
Vì thế "đã xử lý" mang nghĩa khác nhau với mỗi loại: ngọc lục bảo thấm dầu vẫn có thể là viên đá đẹp, bán trung thực; phỉ thúy bơm keo thì là hàng xử lý.
Cẩm thạch hay ngọc lục bảo đắt hơn?
Không loại nào luôn đắt hơn. Cả hai đều có từ giá bình dân đến giá bảo tàng.
- Ngọc lục bảo tính giá chủ yếu theo carat. Màu, độ sạch, mức thấm dầu và nguồn gốc (đá Colombia đặc biệt được săn) quyết định giá, và giá tăng rất nhanh theo kích thước.
- Phỉ thúy tính giá theo nguyên món. Độ trong, màu, độ đều, vết nứt và kích thước quyết định giá. Một chiếc vòng cần một khối ngọc lớn và sạch, nên vòng đẹp có thể đắt hơn nhiều so với một mặt nhẫn. Xem giá phỉ thúy phụ thuộc vào gì.
Ở đỉnh cao nhất, đế vương lục chủng thủy tinh là một trong những chất liệu đá quý đắt nhất thế giới, và một chiếc vòng hay chuỗi hạt phỉ thúy hàng đầu có thể đắt hơn hầu hết ngọc lục bảo. Ở mức phổ thông, cẩm thạch xanh thông thường và ngọc lục bảo hàng thương mại đều có giá vừa phải. Hãy so cùng hạng: chất lượng của từng món quan trọng hơn nhiều so với việc nó là khoáng vật nào.
Làm sao phân biệt cẩm thạch và ngọc lục bảo?
Những cách sau có thể tự xem ở nhà, nhưng chỉ là dấu hiệu, không phải kết luận:
- Độ trong. Ngọc lục bảo trong suốt, nhìn xuyên qua được. Phỉ thúy tốt nhất cũng chỉ hơi trong, phần lớn đục hoặc không thấu quang.
- Kiểu chế tác. Đá xanh mài giác thường là ngọc lục bảo (hoặc thủy tinh, hoặc đá quý mài giác khác). Phỉ thúy hầu như luôn là mặt cabochon, tượng chạm, vòng hoặc hạt.
- Lấp lánh hay ánh lên. Giác cắt làm ngọc lục bảo lóe sáng khi xoay. Phỉ thúy có một lớp ánh dịu trôi trên bề mặt.
- Soi đèn pin. Rọi đèn nhỏ xuyên qua viên đá. Ngọc lục bảo cho thấy tạp chất: dạng sợi, tinh thể nhỏ, vết nứt, đôi khi là mặt phản quang của vết nứt đã thấm dầu. Phỉ thúy cho thấy cấu trúc dạng hạt hoặc sợi, ánh sáng tỏa thành quầng.
- Trọng lượng. Phỉ thúy nặng hơn ngọc lục bảo khoảng 20% ở cùng thể tích, nên cầm thấy nặng tay hơn.
Thủy tinh, thạch anh nhuộm và nhiều loại đá xanh khác làm giả cả hai, nên viên đá xanh quá sạch mà giá quá rẻ là dấu hiệu đáng ngờ. Xem cách phân biệt cẩm thạch thật và giả. Chỉ phòng kiểm định đá quý mới xác định chắc chắn đó là đá gì và có xử lý hay không; xem cách kiểm tra giấy kiểm định phỉ thúy.
Nên mua cẩm thạch hay ngọc lục bảo?
Tùy bạn muốn đeo gì và mua vì điều gì.
- Muốn vòng tay hoặc món đeo hằng ngày: chọn phỉ thúy. Vòng ngọc tồn tại được chính là nhờ độ dai của phỉ thúy. Xem các kiểu vòng cẩm thạch.
- Muốn nhẫn, bông tai lấp lánh: ngọc lục bảo cho vẻ sáng, mài giác; phỉ thúy cho mặt cabochon dịu, ánh lên. Xem cách chọn mặt cabochon phỉ thúy.
- Coi trọng ý nghĩa và truyền thống: ngọc đã gắn bó lâu đời ở Trung Quốc, Việt Nam và Thái Lan, tượng trưng cho bình an, gia đình và may mắn, thường được truyền lại cho con cháu. Ngọc lục bảo mang truyền thống phương Tây: đá sinh tháng Năm, gắn với sự tái sinh và tình yêu.
- Muốn nhiều màu ngoài xanh: chỉ phỉ thúy mới có thêm tím, trắng, đỏ, vàng và đen.
Một chi tiết ở Thái Lan: tượng Phật Ngọc (Emerald Buddha, พระแก้วมรกต) nổi tiếng ở Bangkok không được tạc từ ngọc lục bảo; thường được mô tả là ngọc xanh hoặc jasper. Chữ มรกต (ngọc lục bảo) ở đây chỉ màu xanh đậm.
Dù chọn loại nào, hãy mua của người bán ghi rõ bằng văn bản tên khoáng vật và tình trạng xử lý, kèm giấy kiểm định của đơn vị uy tín.
Trên JadeiteHub, chúng tôi chỉ bán phỉ thúy (cẩm thạch) tự nhiên loại A, không xử lý, và không bán ngọc lục bảo. Ảnh sản phẩm do người bán tự chụp; mọi món đã bán đều được đối chiếu với giấy kiểm định trước khi gửi đi; nếu không đúng như mô tả, bạn được hoàn tiền toàn bộ.
Câu hỏi thường gặp
Cẩm thạch có phải là ngọc lục bảo không?
Không. Ngọc lục bảo là beryl màu xanh lục, một tinh thể đơn trong suốt. Phỉ thúy (cẩm thạch) là khoáng vật pyroxen gồm nhiều tinh thể nhỏ đan cài. Màu có thể giống nhau nhưng vẻ ngoài, độ bền, cách xử lý và giá đều khác.
Cẩm thạch hay ngọc lục bảo đắt hơn?
Không loại nào luôn đắt hơn. Ngọc lục bảo tính giá chủ yếu theo carat, phỉ thúy theo nguyên món. Đế vương lục hàng đầu, nhất là vòng và chuỗi hạt, có thể đắt hơn hầu hết ngọc lục bảo; cẩm thạch xanh thông thường và ngọc lục bảo hàng thương mại đều có giá vừa phải.
Cẩm thạch có cứng hơn ngọc lục bảo không?
Không. Ngọc lục bảo cứng hơn (Mohs 7,5–8, phỉ thúy khoảng 6,5–7) nên chống trầy tốt hơn. Nhưng phỉ thúy dai hơn nhiều, khó mẻ và khó gãy, còn ngọc lục bảo thì giòn.
Có vòng ngọc lục bảo đeo hằng ngày như vòng cẩm thạch không?
Vòng ngọc lục bảo nguyên khối rất hiếm, vì ngọc lục bảo giòn và thường có vết nứt. Phỉ thúy đủ dai để làm vòng đeo hằng ngày, dù rơi xuống sàn cứng vẫn có thể nứt.
"Cẩm thạch xanh ngọc lục bảo" có phải ngọc lục bảo không?
Không, đó chỉ là cách tả màu. Phỉ thúy xanh đến mấy vẫn là phỉ thúy. Hãy xem tên khoáng vật trên giấy kiểm định và có ghi phỉ thúy tự nhiên (loại A) hay không.
Phân biệt cẩm thạch và ngọc lục bảo tại nhà thế nào?
Ngọc lục bảo trong suốt, thường mài giác, lấp lánh và soi đèn thấy tạp chất. Phỉ thúy hơi trong đến đục, thường là mặt cabochon, tượng chạm hoặc vòng, ánh sáng dịu và cầm nặng tay hơn. Muốn chắc chắn phải nhờ phòng kiểm định.
